فناوریهای نوین و نقش نظام بانکی در توسعه مسکن سبز
جراره، نماینده مردم تهران با ارسال یادداشتی به اقتصاد آنلاین می نویسد: بخش ساختمان و مسکن یکی از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی و منابع طبیعی، نقشی تعیینکننده در موفقیت یا ناکامی سیاستهای پیشرفت پایدار دارد. مسکن نه فقط یک کالای اقتصادی، بلکه زیرساختی اجتماعی و فرهنگی است. از این رو، گذار از ساختوسازهای پرمصرف و آسیبزا به سمت مسکن سازگار با محیطزیست، ضرورتی اجتنابناپذیر است.
تشدید بحرانهای زیستمحیطی، از تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین گرفته تا آلودگی هوا و کمبود منابع آب، الگوی پیشرفت در بسیاری از کشورها را با چالش جدی روبهرو کرده است. در این میان، بخش ساختمان و مسکن بهعنوان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی و منابع طبیعی، نقشی تعیینکننده در موفقیت یا ناکامی سیاستهای پیشرفت پایدار دارد.
مسکن نه فقط یک کالای اقتصادی، بلکه زیرساختی اجتماعی و فرهنگی است که کیفیت آن بر سلامت، رفاه و هزینههای بلندمدت خانوارها اثر میگذارد. از این رو، گذار از ساختوسازهای پرمصرف و آسیبزا به سمت مسکن سازگار با محیطزیست، ضرورتی اجتنابناپذیر است. تحقق این گذار، افزون بر تحول در فناوریهای ساختمانی، نیازمند چارچوبهای حمایتی در حوزه سیاستگذاری و تأمین مالی است؛ جایی که نقش نظامهای بانکی و نهادهای تخصصی مانند بانک مسکن برجسته میشود.
الگوی رایج ساختوساز در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، با مصرف بالای انرژی، آب و مصالح اولیه همراه است. ساختمانهای موجود بعضا فاقد عایقبندی حرارتی مناسباند و در طراحی آنها به جهت تابش خورشید، تهویه طبیعی و بهرهگیری از نور روز توجه کافی نشده است. این وضعیت موجب اتکا به سیستمهای سرمایشی و گرمایشی پرمصرف و در نتیجه افزایش انتشار گازهای گلخانهای میشود.
از سوی دیگر، فرایند ساختوساز معمولاً حجم قابلتوجهی از پسماند ساختمانی تولید میکند که بهطور مؤثر بازیافت نمیشود و به تخریب زیستبومها و اشغال فضاهای دفن زباله دامن میزند. بهرهگیری گسترده از مصالحی با ردپای کربن بالا، مانند سیمان و فولاد، نیز فشار مضاعفی بر محیطزیست وارد میکند. مجموع این عوامل باعث میشود که بخش ساختمان به یکی از کانونهای اصلی اتلاف انرژی و منابع و تشدیدکننده بحران زیستمحیطی تبدیل شود.
یکی از محورهای اصلی تحول در ساختوساز سبز، پیشرفت و بهکارگیری مصالح ساختمانی پایدار است. بتن سبز با استفاده از افزودنیهایی مانند خاکستر بادی، سرباره کورههای فولاد و مواد بازیافتی، میتواند ردپای کربن را بهطور چشمگیری کاهش دهد. همچنین، چوب مهندسیشده با منشأ جنگلکاری مدیریتشده، ضمن داشتن استحکام بالا، نقش یک مخزن کربن را ایفا میکند. کامپوزیتهای طبیعی مبتنی بر الیاف گیاهی، عایقهای حرارتی دوستدار محیطزیست و آجرهای سبک متخلخل از دیگر نمونههای مصالح نویناند. در بسیاری از کشورهای اروپایی، بازیافت مصالح ساختمانی به سطحی رسیده که تا حدود ۸۰ درصد پسماند ساختوساز مجدداً در پروژهها مورد استفاده قرار میگیرد؛ رویکردی که میتواند الگوی مناسبی برای کاهش فشار بر منابع طبیعی در ایران باشد.
تحول دیگر در عرصه طراحی و مدیریت پروژه رخ داده است. مدلسازی اطلاعات ساختمان امکان شبیهسازی رفتار انرژی، تحلیل چرخه عمر مصالح و بهینهسازی هزینهها را فراهم کرده و خطاهای اجرایی را کاهش میدهد. چاپ سهبعدی ساختمان با استفاده از مصالح ویژه، سرعت ساخت را افزایش داده، ضایعات را کم میکند و امکان طراحیهای پیچیده با مصرف کمتر مواد را فراهم میآورد. گسترش خانههای ماژولار و پیشساخته نیز با انتقال بخش عمدهای از فرایند ساخت به محیطهای کنترلشده صنعتی، به کاهش اتلاف منابع، کوتاه شدن زمان اجرا و بهبود کیفیت ساخت کمک میکند.
در حوزه بهرهبرداری، پنلهای خورشیدی فتوولتائیک و آبگرمکنهای خورشیدی، امکان تولید بخشی از انرژی مورد نیاز واحدهای مسکونی را در محل فراهم میسازند. استفاده از پمپهای حرارتی و انرژی زمینگرمایی، بهویژه در مناطق مستعد، میتواند جایگزین مناسبی برای سیستمهای سنتی گرمایش و سرمایش باشد. سیستمهای مدیریت هوشمند ساختمان با پایش لحظهای مصرف انرژی، تنظیم خودکار دما، نور و تهویه، به کاهش چشمگیر مصرف کمک میکنند. همچنین، جمعآوری و استفاده مجدد از آب خاکستری و آب باران، فشار بر منابع آب شیرین را کاهش میدهد.
برخی شهرها و کشورها در پیادهسازی مسکن پایدار و بهرهگیری از فناوریهای نوین، تجربیات موفقی ارائه کردهاند. در آلمان، محلههای مسکونی با مصرف انرژی حدود ۴۰٪ کمتر از میانگین ملی طراحی شدهاند. در هلند، پیشرفت پروژههای مسکونی شناور و سازگار با تغییرات سطح آب دریا، پاسخی نوآورانه به تهدیدات ناشی از تغییر اقلیم بوده است؛ این ساختمانها با ساختارهای ماژولار، استفاده از انرژی تجدیدپذیر و سیستمهای تصفیه آب، ترکیبی از تابآوری و پایداری را به نمایش میگذارند. سنگاپور نیز استانداردهای سختگیرانهای برای بهرهوری انرژی، فضای سبز شهری و مدیریت آب وضع کرده است. این تجربهها نشان میدهد که پیوند میان سیاستگذاری هوشمند، فناوری و تأمین مالی هدفمند، میتواند الگوهای موفقی در مقیاس شهری و ملی ایجاد کند.
پیشرفت در فناوریهای ساخت سبز، بدون پشتوانه مالی مناسب دوام نخواهد داشت. نظامهای بانکی و سرمایهگذاری نقش حیاتی در انتقال ایدههای دوستدار محیطزیست از مرحله پژوهش به اجرا دارند. بانکها میتوانند با ارائه تسهیلات سبز برای پروژههای دارای گواهی زیستمحیطی، هزینه اولیه ساختوساز پایدار را کاهش دهند و انگیزه سرمایهگذاران بخش خصوصی را افزایش بخشند. در برخی کشورها نظیر آلمان و کرهجنوبی، مؤسسات مالی با اختصاص نرخ بهره پایینتر به سازندگان و خریداران مسکن سبز، توانستهاند سهم این نوع ساختمانها را در بازار تا دو برابر افزایش دهند.
علاوه بر تسهیلات مستقیم، انتشار اوراق قرضه سبز یکی از ابزارهای مؤثر جذب سرمایه در مقیاس کلان است. این اوراق منابع مالی لازم برای پروژههای زیرساختی و مسکن سازگار با محیطزیست را فراهم کرده و سرمایهگذاران را به مشارکت در طرحهای کمکربن ترغیب مینماید. همچنین، ایجاد نظام اعتبارسنجی مبتنی بر عملکرد زیستمحیطی ساختمانها، میتواند به تخصیص هوشمند منابع مالی کمک کند. بهطور کلی، همافزایی میان سیاستهای بانکی، مقررات دولتی و نوآوریهای تکنولوژیک، شرط تحقق واقعی ساختوساز پایدار در مقیاس ملی است.
در نهایت باید گفت گذار به مسکن پایدار در ایران، افزون بر ضرورت زیستمحیطی، یک الزام اقتصادی در مواجهه با بحران انرژی و محدودیت منابع آب است. با توجه به سهم بالای بخش ساختمان در مصرف انرژی کشور، پیشرفت فناوریهای ساخت سبز میتواند نقش مهمی در کاهش شدت انرژی و هزینههای خانوار ایفا کند. در این میان، بانک مسکن بهعنوان نهاد تخصصی تأمین مالی حوزه مسکن، میتواند نقش راهبردی در هدایت بازار به سوی ساختوساز پایدار بر عهده گیرد.
نخست، طراحی و ارائه تسهیلات ترجیحی برای پروژههای دارای گواهی انرژی یا استانداردهای زیستمحیطی میتواند انگیزه سازندگان را برای بهکارگیری فناوریهای نو افزایش دهد. دوم، ایجاد خط اعتباری ویژه برای نوسازی بافتهای فرسوده با رویکرد کممصرف و مقاوم، میتواند همزمان به ارتقای ایمنی و کاهش مصرف انرژی کمک کند. سوم، بانک تخصصی تأمین مالی حوزه مسکن میتواند با انتشار اوراق مالی سبز و جذب سرمایههای خرد و کلان، منابع لازم برای پیشرفت پروژههای پایدار را تجهیز کند. در نهایت، همکاری نزدیک با وزارت راه و شهرسازی و سازمان نظام مهندسی برای تعریف شاخصهای ارزیابی عملکرد زیستمحیطی ساختمانها، زمینهساز تخصیص هدفمند تسهیلات خواهد بود. چنین رویکردی میتواند این بانک را به پیشران تحول سبز در بازار مسکن ایران تبدیل کند.
دکتر ابوالقاسم جراره، نماینده تهران، ری، اسلامشهر، پردیس