توسعه چابهار و سفر تاریخی رییس‌جمهور چین به پاکستان

چین در پاکستان همه کار میکند از راه سازی و نیروگاه سازی تا عقد قراردادهای تجاری و احیای بخشی از جاده ابریشم و از همه مهمتر بندر سازی. بندر گوادر به عنوان رقیبی جدی برای بندر چابهار سالهاست به محل امن سرمایه گذاری چینی ها تبدیل شده است. تا بحال سرمایه گذاری یک کشور در ساخت و تجهیز بندر در کشوری دیگر همانند آنچه در گوادر شاهد هستیم بی سابقه بوده است. به نظر می رسد با بهره برداری از بندر گوادر بندر چابهار در معرض تهدیدات جدی قرار گیرد. خوشبختانه در دولت یازدهم توسعه چابهار به ظاهر مورد توجه قرار گرفته است اما غفلت های سالیان گذشته یعنی عدم سرمایه گذاری و توسعه زیرساختهای لازم ، آینده را برای این نقطه راهبردی کشور در رقابت با گوادر به مخاطره انداخته است. بیست و دو سال از تشکیل منطقه آزاد چابهار می گذرد. صدها میلیارد تومان بودجه طی این دو دهه توسط منطقه آزاد و سایر نهادهای دولتی در چابهار هزینه شده است و معادل همین عدد توسط بخش خصوصی سرمایه گذاری شده است. اما هنوز حتی کور سویی از توسعه یافتگی در این منطقه پر استعداد به چشم نمی خورد. سالهای سال است که چابهار مترادف با محور ترانزیت شرق شده است. همایش ها و سمپوزیوم های متعددی با این عنوان برگزار شده است و کارگروه های زیادی با این هدف تشکیل شده اند . اما آنچه امروز از محور ترانزیتی شرق به جا مانده سرابی بیش نیست. محوری که حتی دولت هم به وجود آن باور نداشته و به راه اندازی آن متعهد نبوده است . این واقعیت هنگامی آشکار می شود که به آمار واردات و ترخیص کالاهای اساسی از این بندر نگاه کنیم . بعنوان مثال در مورد گندم به عنوان پرمصرف ترین کالای اساسی کشور ، سهم چابهار در واردات این کالای اساسی به کشور در سال های پس از جنگ همواره کمتر از 4 درصد بوده است. (در دوران دفاع مقدس بدلیل نا امنی خلیج فارس واردات از این بندر رونق زیادی داشته است.) این بدین معناست که دولت حتی کالاهای اساسی شرق کشور را هم از چابهار وارد نکرده است. بخشی از دولت (وزارت راه) حال اجرای طرح توسعه بندر است و بخش دیگری از دولت حتی کالاهای اساسی شرق کشور را از چابهار وارد نمی کند تا بندر چابهار راکد و بلا استفاده بماند. از این دست مشکلات و موانع و کم توجهی ها و ناهماهنگی ها موارد زیادی را می توان ذکر کرد. چاره کار اما در کجاست ؟ چرا بعد از این همه سال هنوز بر سر الزامات اولیه توسعه چابهار تفاهم وجود ندارد؟ چرا هنوز بین تصمیم سازان در جایگاه های مختلف همفکری و هم راستایی لازم دیده نمی شود؟ در همین دولت فعلی متاسفانه اختلاف نظرهای غیر ضروری بین مدیران تاثیرگذار در منطقه موجب کند شدن و غفلت از فعالیتهای توسعه ای در چابهار شده است. هنوز در چابهار نگاه غالب یک نگاه امنیتی و نظامی است. نیمی از نوار ساحلی خلیج چابهار در اختیار نیروهای نظامی است ، در مجاورت پهنه هفتم منطقه آزاد میدان تیر ارتش قرار دارد ، فرودگاه چابهار یا به عبارت صحیح تر فرودگاه کنارک در اختیار نیروی هوایی ارتش است ، تردد و ورود و هرگونه فعالیت اقتصادی برای اتباع افغان یا غیر ممکن و یا با موانع بسیار زیاد روبرو است. ترانزیت به افغانستان در حد یک شعار و آرزو باقی مانده است. یک سرمایه گذار افغان با هدف ترانزیت و صادرات مجدد کالا به افغانستان نزدیک به یک هکتار زمین از منطقه آزاد دریافت کرده است. تمام مجوزهای لازمه را از منطقه آزاد اخذ نموده ، اما بین نامه نگاری ها و بوروکراسی اداری نهادهای دولتی ما گرفتار شده است. تنها درخواست این سرمایه گذار افغان حمل بارهای ترانزیتی خود به مقصد چابهار با ناوگان افغان است . وزارت راه و شهرسازی موافق است اما گمرک جمهوری اسلامی اجازه این کار را نمی دهد. نکته جالب اینجاست که حتی به شرکت هایی از این دست اجازه صدور بارنامه حمل هم داده نمی شود. با این رویکردها آیا ترانزیت محور شرق شعاری بیش نیست؟ این وضعیت نشان دهنده اینست که متاسفانه بین مسئولین و نخبگان ابزاری و فکری بر سر توسعه چابهار تفاهم و همفکری وجود ندارد. توسعه نیازمند نگاه جامع و همراستایی و هم نظری نخبگان و مسئولین است. تا همه صاحبان اثر و فعالان اقتصادی و سیاسی و امنیتی بر سر یک میز ننشینند و بر سر مفاهیم اولیه توسعه توافق نکنند راه به جایی نخواهیم برد . متاسفانه باید گفت یکی از بزرگترین موانع توسعه این منطقه فقدان رویکرد توسعه محور در بین مسئولین بوده است . تا این نگاه بین نهادهای امنیتی و نظامی و سایر نهادهای دولتی مرتبط با گمرک و مالیات و وزارت خارجه و وزارت راه ایجاد نشود موانع بر سر جای خود باقی است. مشکل اصلی چابهار پس کرانه و عدم بهره مندی از شبکه حمل و نقلی کامل است . بندر و فرودگاه خارج از محدوده منطقه آزاد است . تکمیل و بهره برداری از راه آهن چابهار و اتصال آن به شبکه ریلی کشور حداقل به 3000 میلیارد تومان تامین مالی نیازمند است. در کنار این مشکلات تهدید جدی برای چابهار ، تکمیل و بهره برداری از بندر گوادر است. بندری با فاصله 70 کیلومتری از چابهار که با سرمایه گذاری چند میلیارد دلاری چینی ها در حال تکمیل و اجرا است. به واقع می توان گفت اگر گوادر به بهره برداری برسد همه نقشه ها و آرزوهای دیرین ما در مسیر تبدیل چابهار به محور ترانزیت شرق ، تحت الشعاع قرار می گیرد. راهکار اجرایی برای رفع یا کاهش این تهدید استفاده از رقابت چین و هند به نفع چابهار است. هند و چین به عنوان دو ابرقدرت اقتصادی در حال رقابت با یکدیگر هستند. برخی کارشناسان معتقدند هند تا سال 2020 به رقابتی پایاپای با چین دست میابد. هندی ها از دیرباز علاقه ای ذاتی به چابهار داشته اند و همواره از نگاهی مثبت به این بندر برای دسترسی به افغانستان و آسیای میانه برخوردار بوده اند. در سال های اخیر هندی ها بارها پیشنهاد در اختیار گیری بندر چابهار را ارائه داده اند و حتی دولت هند 100 میلیون دلار برای سرمایه گذاری در چابهار مصوبه داشته است. اما همواره بر سر این توافقات موانعی وجود داشته که توافق نهایی شکل نگرفته است. مذاکره جدی و موثر با هندی ها برای جذب و تشویق آنها به سمت توسعه چابهار و پس کرانه آن ؛ تنها از این طریق میتوان با گوادر رقابتی قابل قبول شکل داد.

* میثم زین الدین (مدیر سابق توسعه صنایع و بازرگانی دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد)