اکونومیست: تفاهمی «فراتر از حد انتظار»

اکونومیست سرمقاله اصلی سایت خود را به موضوع بیانیه مشترک پایانی مذاکرات هسته ای ایران و 1+5 که شب گذشته در شهر لوزان سوئیس قرائت شد اختصاص داده و از آن به‌عنوان یک توافق خوب یاد کرده‌است. به گزارش اکونومیست، توافق هسته‌ای میان ایران و 1+5 بالاخره در آخرین لحظات حاصل شد. بیش از 42 ساعت پس از به پایان رسیدن ضرب‌الاجل پایانی برای رسیدن به یک چارچوب توافق میان 6 قدرت جهانی و ایران و برداشته‌شدن تحریم‌ها، مذاکرات نفسگیر در نهایت منتهی به انتشار یک بیانیه شد که در آن سرفصل‌های یک توافق جامع که قرار است تا پایان ژوئن (10 تیر) منعقد شود، گنجانده شده‌است. نگرانی اصلی این است که مفاد این بیانیه مبهم است. البته این سند دارای جزئیاتی است که قطعا برای باراک اوباما کافی خواهد بود تا بتواند بوسیله آن نمایندگان بدبین کنگره را متقاعد کند تا تصویب هرگونه تحریم علیه ایران را به تعویق بیاندازند. بنابراین اوباما حق دارد که از این توافقنامه با عنوان یک توافق «تاریخی» یاد کند. با این‌حال همچنان مراحل سختی وجود دارد که باید از آن گذر کرد ضمن اینکه شیطنت‌هایی درکمین جزییات فنی این توافق‌نامه وجود خواهد داشت. اصلی‌ترین جزییات توافق میان ایران و 1+5 که در شهر لوزان سوئیس منعقد شد، این است که غرب اطمینان حاصل کرد که ایران در برنامه هسته‌ای خود هیچگونه تخطی نخواهد داشت و این کشور سوخت هسته‌ای برای تولید بمب هسته‌ای تولید نخواهد کرد. درنهایت ایران تعداد سانتریفیوژهای خود را از 19 هزار به 6000 کاهش می‌دهد که تنها 5000 دستگاه آن در چرخه خواهند بود؛ ضمن اینکه تمامی آنها نسل اول سانتریفیوژها خواهند بود. هیچ‌یک از سانتریفیوژهای پیشرفته‌ ایران دستکم برای مدت 10 سال قابل استفاده نخواهند بود و تحقیق و توسعه روی طراحی‌های پر بازده‌تر باید مبتنی بر طرح ارائه شده به آژانس بین‌المللی انرژی (IAEA) که حکم دیده‌بان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سازمان ملل را دارد، باشد. همچنین، سایت «فردو» که پس از نیروگاه نطنز، دومین تجهیزات غنی‌سازی ایران محسوب می‌شود، کلیه فعالیت‌های غنی‌سازی خود را متوقف کرده و درعوض این سایت به مرکز تحقیقات فیزیک تبدیل خواهد شد. در این سایت دست‌کم به‌مدت 15 سال هیچ‌گونه مواد هسته‌ای قابل شکافت تولید و نگهداری نمی‌شود. ایران همچنین پذیرفته که ذخیره اورانیوم با درصد غنی سازی پایین خود (LEU) را تا 15 سال آینده، از 10 هزار کیلوگرم به 300 کیلوگرم کاهش خواهد داد که احتمالا ذخایر جدید خود را برای بازفرآوری به روسیه خواهد فرستاد. رآکتور آب سنگین اراک نیز بازطراحی خواهد شد و هسته اصلی آن که قادر به تولید حجم قابل توجهی پلوتونیوم قابل استفاده در بمب هسته‌ای بود، جمع‌آوری خواهد شد. به گزارش اقتصادی نیوز، ضمنا تا 15 سال آینده هیچ رآکتور آب سنگین دیگری توسط ایران ساخته نخواهد شد. مهمتر از همه این موارد، حصول اطمینان از تعهد ایران به توافقنامه جامع خواهد بود. علاوه‌بر این هیچگونه شواهدی مبنی بر اینکه ایران در دو سایت فردو و نطنز برنامه‌ای برای ساخت سلاح هسته‌ای داشته، بدست نیامده‌است. طبق مفاد این توافق، بازرسان آژانس IAEA، اجازه بازرسی از تمام تجهیزات هسته‌ای ایران را خواهند داشت که این قدرت IAEA برای مدت نامعلومی پابرجا خواهد ماند. این درحالی است که ایران پیش از این و در جهت شفافیت و اعتماد سازی به صورت داوطلبانه پروتکل الحاقی را به صورت موقت اجرا نموده و در ادامه فرآیند تصویب این پروتکل طبق یک جدول زمانی در چارچوب اختیارات رییس جمهور و مجلس شورای اسلامی ایران به تصویب خواهد رسید. با تمامی این اوصاف، اما همچنان هیج اشاره‌ مشخصی به سایت‌های نظامی نظیر «پارچین» که بنابر ادعای IAEA ممکن است برای آزمایش مواد منفجره از آن استفاده می‌شود، نشده‌ که بنابر توافق جدید، بازرسان آژانس انرژی اتمی می‌توانند با حضور در این سایت‌ها به ابهامات خود پاسخ دهند. این توافق‌نامه همچنین تصریح می‌کند ایران نگرانی‌های آژانس IAEA را درباره آنچه که جنبه‌های احتمالی نظامی (PMDs) برنامه هسته‌ای ایران خوانده می‌شود، مدنظر قرار خواهد داد. درنهایت، رسیدن به یک توافق جامع، نیازمند یک تغییر بزرگ در رفتارهای طرفین است. ایران همچنان بر صلح‌آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای خود تاکید دارد و تصریح می‌کند که تاکنون هیچ برنامه‌ای برای ساخت سلاح هسته‌ای نداشته‌است. در تاریخ 23 مارس، یوکیا آمانو، مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، اعلام کرد: ایران تنها به یکی از دهها سوال آژانس مبنی بر جنبه احتمالی نظامی برنامه‌های هسته‌ای خود پاسخ داده‌است؛ ضمن اینکه ایران به شدت سعی کرده سایت پارچین را از هرگونه رفت‌وآمد بازرسان بازدارد. ضمن اینکه تلاش‌های آژانس IAEA برای ارتباط و مصاحبه با دانشمندان هسته‌ای ایران به نتیجه نرسیده‌است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، به تازگی در تاریخ 19 فوریه گزارش داد که همچنان نسبت به احتمال وجود فعالیت‌های مخفیانه فاش نشده مرتبط با فعالیت‌های هسته‌ای شامل آن دسته از فعالیت‌های مرتبط با توسعه کلاهک‌های هسته‌ای، نگران است. ایران اعلام کرده تنها وقتی تن به امضای توافق برای بازرسی‌های سختگیرانه بازرسان آژانس می‌دهد که تمام مفاد توافقنامه اجرایی شود. با این‌حال ایران هم‌اکنون تمامی انگیزه‌های کافی را دراختیار دارد تا به تفاهم فوق افتخار کند. این کشور درصورتی که به تعهدات خود عمل کند، تمامی تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا برعلیه ایران برچیده خواهد شد. گرچه اوباما حتی اگر هم بخواهد نمی‌تواند به‌راحتی تحریم‌هایی را که ازسوی کنگره بر ضد ایران اعمال شده، به طور دائمی لغو کند، اما تحریم‌های اعمال شده ازسوی شورای امنیت سازمان ملل و سایر تحریم‌هایی که علیه حمل و نقل و تبادل فن‌آوری‌های حساس میان ایران و سایر کشورها اعمال شده بود، لغو خواهد شد که این مساله مهم‌ترین هدف ایران در طول مذاکرات هسته‌ای بود. حال سوال اینجاست که آیا توافقنامه اصلی که تا تاریخ سی‌ام ژوئن به امضاء خواهد رسید توافقنامه خوبی است یا خیر؟ پاسخ واضح این است که از چشم برخی‌ها این توافق خوب نخواهد بود. نه تنها بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر رژیم صهیونیستی، بلکه رقبای اوباما که امنیت جهانی کار را برایشان سخت می‌کند، با این توافق مخالف هستند. همچنین از دید گزینه‌های جایگزین یعنی بمباران تسهیلات هسته‌ای ایران گزینه بسیار بدتری خواهد بود چراکه این کار تنها می‌تواند برنامه هسته‌ای ایران را برای مدت تنها چندسال به تعویق بیاندازد ضمن اینکه منجر خواهد شد که ایران فعالیت‌های هسته‌ای خود را مخفیانه دنبال کند. درنتیجه، دور شدن از یک توافق تنها خطر بی اثر شدن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران و توسعه برنامه‌های هسته‌ای ایران را به دنبال خواهد داشت.