رویای بر باد رفته امپراتوری پوتین

در شرایطی که ولادیمیر پوتین هرگونه شایعه و گمانه‌زنی درباره تلاش وی برای احیای اتحاد جماهیر شوروی را به‌شدت تکذیب می‌کند، اما نخست‎وزیر روسیه بارها تاکید کرده است که جمهوری‌های به‌جا مانده از اتحاد جماهیر شوروی باید از زیرساخت‌ها و منافع منطقه‌یی مشترک به‌عنوان یک منبع توسعه مشترک استفاده کنند. به نوشته فایننشال تایمز، ناظران تحولات روسیه معتقدند که اتحادیه اقتصادی اوراسیا، مهم‌ترین ابزار پوتین برای احیای قدرتمندانه کشورش است. سرگئی مارکوف، کارشناس حامی کرملین می‌گوید: «اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند روسیه را به مرکز توجه جهان بازگرداند، جایی که متعلق به آن است.» یک دیپلمات اروپایی شرقی در مسکو حتی از این نیز فراتر رفته است: «اگر به نیت گسترش این بلوک نگاه کنید، هدف کاملا مشخص است. این اتحادیه امپراتوری را به پوتین بازمی‌گرداند.» تحولات اوکراین از اواخر سال 2013 نشان می‌دهد که پوتین چگونه به هر چیزی که در برابر تحقق این هدف (تشکیل اتحادیه اقتصادی ارواسیا) مانعی ایجاد کند، واکنش نشان می‌دهد. بحران اوکراین در همسایگی روسیه وقتی شعله‌ور شد که ویکتور یاناکوویچ، رییس‎جمهوری وقت اوکراین، معاهده برنامه‌ریزی شده تجارت با اتحادیه اروپا را کنار گذاشته و از امضای آن سرباز زد. گفته می‌شود که این تصمیم یاناکوویچ نتیجه فشارهای مسکو بود، چراکه ایده تشکیل اتحادیه اقتصادی اوراسیایی پوتین بدون حضور اوکراین چندان کارآمد و قابل دوام نبود. اکنون، یاناکوویچ دیگر وجود ندارد و کی‌یف قصد دارد نه‌تنها معاهده تجاری با اتحادیه اروپا را امضا کند، بلکه حتما به ناتو بپیوندد. اقدامی که می‌تواند به سرعت رویای امپراتوری پوتین را نقش برآب کند. در یک‌ماه گذشته، بلاروس یکی از متحدان اصلی پوتین در اتحادیه اقتصادی اوراسیا نه‌تنها کنترل‌های مرزی در همسایگی با روسیه را تشدید کرده بلکه همچنین تلاش کرده تا مبادلات تجاری دوجانبه خود را از واحد پولی «روبل» به «دلار» بازگرداند. الکساندر لوکاشنکو، رییس‌جمهوری بلاروس، هفته گذشته بااشاره به این واقعیت که تقریبا مقصد نیمی از صادرات بلاروس، روسیه است و بیش از 90درصد این معاملات با واحد پولی روبل انجام می‌شود، گفت: «نمی‌توانیم تنها به یک بازار نصفه‌ونیمه وابسته باشیم. بله، روسیه برادر و دوست ماست اما شما دیده‌اید که گاه چطور رفتار می‌کنند. بنا براین ما نیاز داریم برای کسب اطمینان به‌دنبال تنوع باشیم حالا هرچقدر هم که هزینه داشته باشد.» متخصصان امور روسیه می‌گویند که نگرانی‌هایی از این دست یکپارچگی منطقه‌یی را با خطری جدی مواجه می‌کند. سرگئی بسپالوف، محقق آکادمی ریاست‌جمهوری روسیه در بخش اقتصاد ملی و مدیریت دولتی، در این‌باره می‌گوید: «از نقطه‌نظر قزاقستان و بلاروس مساله بسیار جدی است تا همین اواخر آنها معتقد بودند که ایجاد یک فضای مشترک اقتصادی در قالب اتحادیه اقتصادی ارواسیا کاملا به سود آنان است، اما اکنون کاهش شدید ارزش روبل این نگاه را به‌طرز چشمگیری تغییر داده است.» لوکاشنکو حتی هشدار داده است که مینسک خود را آماده می‌کند که درصورت نیاز از نیروهای نظامی برای دفاع از خود استفاده کند. هشداری که یادآور نگرانی عمیق امنیتی این کشور نسبت به تحرکات همسایه بزرگ‌تر خویش است. لوکاشنکو ماه گذشته گفته بود: «رفتار برادران شرقی ما باعث نگرانی است. هیچ‌کس اجازه ندارد که از موضع قدرت با ما صحبت کند. بلاروس شاید کشور بزرگی نباشد، شاید نیروهای هسته‌یی نداشته باشد اما ارتش ما به حد کافی کارایی دارد که در برابر تهدیدها واکنش نشان دهد.» در کنار کاهش ارزش روبل و سقوط بهای نفت در بازارهای جهانی، آنچه موقعیت روسیه را در میان همسایگان خود به‌ویژه بلاروس تضعیف کرد، تلاش مسکو برای پاسخ دادن به تحریم‌های غرب از طریق ممنوع کردن واردات تولیدات غذایی غربی بود. متحدان دیروز، دلواپسان امروز اما تضعیف قدرت اقتصادی روسیه، همچنین اقتصاد کشورهای همسایه‌ مهاجرفرست به روسیه را نیز تحت تاثیر قرار داده است. براساس آماری که دولت روسیه منتشر کرده، مهاجرت خالص به این کشور از ژانویه تا اکتبر 2014 در مقایسه با زمان مشابه درسال 2013، بیشتر از 10درصد کاهش یافته است و این درحالی است که باتوجه به کاهش نزولی ارزش روبل، انتظار می‌رود این ارقام به‌شکل چشمگیری باز هم کاهش پیدا کند. «گاوهار ژراوه»، رییس مرکز قانون و مهاجرت، یک گروه غیردولتی ارایه کمک‌های حقوق به مهاجران در این‌باره می‌گوید: «کارگران مهاجر بسیاری در روسیه هستند که اکنون شرایط زندگیشان تحت تاثیر وضعیت جدید قرار گرفته است. حقوق آنها به‌مراتب کمتر از گذشته است. درحالی که هزینه‌های زندگی درحال افزایش است.» وضعیت بدتر اما در کشورهایی مانند تاجیکستان است، کشوری که بنا بر آمار بانک جهانی 52درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور از راه مهاجرت به‌دست می‌آید. از طرف دیگر، هشدار لوکاشنکو مبنی بر احتمال استفاده از گزینه نظامی برای دفاع از کشورش حاکی از آن است که رفتار خصمانه روسیه در برابر اوکراین، دیگر کشورهای همسایه و جمهوری‌های به جا مانده از اتحاد جماهیر شوروی را نسبت به رفتار مسکو به‌شدت نگران کرده است. به‌همین دلیل بود که لوکاشنکو و نورسلطان نظربایف، رییس‌جمهور قزاقستان، یکی دیگر از متحدان اصلی اقتصادی روسیه، در ماجرای اوکراین از پوتین حمایت نکرده و اعلام کردند که اوکراین دشمن آنان نیست. برخی در منطقه براین باورند که چهره پوتین به‌عنوان یک رهبر محترم در جامعه جهانی و منطقه به‌شدت آسیب‌دیده و این مساله خطر انزوای وی را بیش از پیش کرده است. برای غرب و همسایگان روسیه، این مساله می‌تواند یک پیروزی تلقی شود اما برخی نیز نگران هستند که ولادیمیر پوتین که به کنجی گرفتار شده و خود را منزوی‌تر از همیشه می‌بیند، می‌تواند بالقوه خطری جدی برای همسایگان منطقه و جامعه جهانی باشد. یک دیپلمات شرقی به فایننشال تایمز می‌گوید: «اتحادیه اوراسیا به‌عنوان سکویی برای احیای روسیه به‌عنوان یک قدرت جهانی درحال حاضر به داستانی خیالی محض تبدیل شده است. ما به تحولات اوکراین به‌عنوان یک بازی ژئوپلیتیکی که در نهایت روسیه پیروز آن است، چشم دوخته بودیم. در حقیقت او تمام ژتون‌های ژئوپلیتیکی خود را در این قمار گذاشت و اندک قدرت نرم به جا مانده در فضای پساشوروی را نیز تضعیف کرد. اکنون بحران اقتصادی درحال تمام کردن این داستان است.»