الجزیره: نجات اقتصاد ایران از فروپاشی | بهای سنگین ۵ماه جنگ برای مردم

به گزارش اقتصادآنلاین، شبکه الجزیره در گزارشی نوشت: میلیون‌ها نفر در سراسر ایران برای تأمین معاش و ادامه زندگی در تلاش هستند، اما اقتصاد بحران‌زده این کشور، با وجود پنج ماه جنگ با ایالات متحده، همچنان با فروپاشی فاصله زیادی دارد.

اقتصادی که هنوز ایستاده است

بر اساس این گزارش، ایران با جمعیتی بیش از ۹۲ میلیون نفر، با وجود این که یکی از صادرکنندگان بزرگ نفت است، اقتصاد داخلی نسبتاً متنوعی ایجاد کرده است؛ زیرا مقام‌های دولتی ایران طی چند دهه، در برابر تحریم‌های شدید اقتصادی و رویارویی با آمریکا، اسرائیل و کشور‌های غربی، بر سیاست خودکفایی تکیه کرده‌اند.

کشاورزیِ پرمصرف از نظر آب، بخش تولید و خدمات، وابستگی کامل اقتصاد به نفت را کاهش داده‌اند؛ همچنین انتقال‌های غیرشفاف نفت، تجارت فرامرزی، شبکه‌های حمل‌ونقل دریایی و بازار بزرگ کارِ غیررسمی به حفظ تاب‌آوری اقتصاد کمک کرده است.

با این حال، بخش عمده فشار‌های اقتصادی را مردم عادی تحمل کرده‌اند، و از این نظر تاکنون بهای سنگینی پرداخته‌اند.

بیش از یک دهه تحریم‌های فراگیر، همراه با دو جنگ از خرداد سال گذشته، اعتراضات سراسری و کشته شدن هزاران نفر، همچنین چندین مورد قطع اینترنت در سال گذشته که از سوی دولت اعمال شد، فشار زیادی بر زندگی مردم وارد کرده است. این شرایط باعث شده بسیاری از مردم برای پیدا کردن شغلی با درآمد کافی و تأمین هزینه‌های روزمره زندگی با مشکلات بیشتری روبه‌رو شوند و امیدشان نسبت به آینده کاهش پیدا کند.

راهی پرهزینه برای بقا

هادی کحال‌زاده، اقتصاددان حوزه رفاه به الجزیزه اعلام کرد، منظور او از فروپاشی وضعیتی است که در آن قحطی رخ دهد و دولت توان پرداخت حقوق کارکنان خود و ارائه خدمات اساسی را از دست بدهد. از این رو گفته می‌شود که اقتصاد ایران هنوز فرو نپاشیده است.

این مجموعه عوامل (جنگ، محاصره و تحریم‌ها) نرخ تورم را به حدود ۹۰ درصد رسانده است. همچنین، ایران اکنون یکی از بالاترین نرخ‌های تورم مواد غذایی در جهان را دارد؛ به‌طوری‌که طی یک سال گذشته، قیمت بسیاری از کالا‌های اساسی مانند گوشت، تخم‌مرغ و روغن خوراکی بیش از سه برابر شده، در حالی که دستمزد‌ها با این افزایش قیمت‌ها به سرعت عقب مانده‌اند.

بر اساس ادعای الجزیره، به دلیل سقوط ارزش پول ملی در برابر آمریکا به پایین‌ترین سطوح، کالا‌های وارداتی نیز به طور مداوم گران‌تر می‌شوند. همچنین، بسته شدن تنگه هرمز پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در اوایل اسفند ماه سال گذشته، ورود محموله‌های جدید را متوقف کرده است.

کحال‌زاده همچنین گفت: اینکه شوک‌های اقتصادی اغلب از طریق تورم و کاهش ارزش پول ملی جذب می‌شوند، همچنان انگیزه‌ای برای واردات و تولید حفظ می‌کند؛ موضوعی که باعث می‌شود کالا‌ها در فروشگاه‌ها موجود باشند، اما خرید آنها روزبه‌روز برای مردم دشوارتر و غیرقابل‌پرداخت شود.

حداقل دستمزد ماهانه در ایران کمتر از ۱۰۰ دلار است و دولت نیز یارانه نقدی ماهانه و کوپن‌های الکترونیکی برای خرید کالا‌های اساسی ارائه می‌دهد که ارزش آنها تنها چند دلار دیگر است.

کحال‌زاده در ادامه افزود: «این وضعیت باعث می‌شود نظام اقتصادی ایران همچنان کار کند، اما هزینه آن مستقیماً بر دوش خانوار‌ها می‌افتد. سپس دولت تلاش می‌کند با پرداخت‌های نقدی و یارانه‌ها از شدت این فشار بکاهد. این شیوه، راهی پرهزینه برای بقاست، اما حداقل از فروپاشی اقتصادی جلوگیری می‌کند.»

زیرساخت‌های زخمی و اقتصاد در حالت اضطرار

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، روز سه‌شنبه (۶ مرداد ۱۴۰۵) در یک نشست خبری اعلام کرد: دولت با تأخیر توانسته مطالبات فروشگاه‌های طرف قرارداد در طرح کالابرگ را پرداخت کند. اما فروشگاه‌ها هنوز این مبالغ را دریافت نکرده‌اند، زیرا چند بانک بزرگ، بیش از یک ماه پس از آنکه مقام‌ها از وقوع حملات گسترده سایبری خبر دادند، همچنان با اختلال مواجه هستند.

او در ادامه به خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های کشور در جریان آخرین دور بمباران آمریکا در همین ماه اشاره کرد و افزود: ۱۲ پل و ۲ تونل هدف قرار گرفته‌اند و بخشی از ظرفیت تولید گاز طبیعی و تولید برق ایران از بین رفته است.

مهاجرانی ادامه داد: «اینکه صنایع تولیدی قرار است به‌جای سه روز قطعی برق در هفته که پیش‌تر پیش‌بینی شده بود، تنها دو روز خاموشی داشته باشند، دستاوردی ارزشمند و نشانه عزم دولت است.»

فساد، رانت و میلیارد‌ها دلارِ بازنگشته

الجزیره همچنین مدعی شد: گزارش سال ۲۰۲۵ «مؤسسه راهبرد‌های بازنشستگی صبا» که یک اندیشکده وابسته به صندوق بازنشستگی کشوری ایران است، اعلام کرد که در حالی‌که پنج سال پیش کمی بیش از ۳۰ درصد ایرانیان زیر خط فقر زندگی می‌کردند، پیش‌بینی می‌شود این رقم امسال به ۴۵ درصد رسیده باشد و همچنان نیز در حال افزایش باشد.

محمدرضا فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه فیلیپس ماربورگ آلمان به الجزیره اعلام کرد، فساد ساختاری و ریشه‌دار که بهره‌وری را کاهش می‌دهد، نهاد‌ها را تضعیف می‌کند و به‌جای کارآمدی، روابط و نفوذ سیاسی را پاداش می‌دهد، جدی‌ترین تهدید داخلی برای اقتصاد ایران است.

درآمد‌های نفتی به دولت این امکان را داده است که بخشی از ضعف‌ها و کاستی‌ها را پنهان کند و پیامد‌های آنها را به تعویق بیندازد.

اما او به الجزیره اعلام کرد، همین درآمد‌ها موجب گسترش رانت‌جویی و وابستگی بیش از حد به دولت شده‌اند؛ امری که بخش خصوصی را تضعیف کرده و انگیزه برای نوآوری و سرمایه‌گذاری بلندمدت را کاهش داده است.

این در حالی است که خانوار‌ها مصرف خود را کاهش می‌دهند، شرکت‌ها سرمایه‌گذاری‌های خود را به تعویق می‌اندازند و نیروی کار تحصیل‌کرده به مهاجرت فکر می‌کند.

فرزانگان در پایان اعلام کرد، اقتصاد همچنان به کار خود ادامه می‌دهد، اما به بهای کوچک‌تر شدن طبقه متوسط، کاهش تشکیل سرمایه، تضعیف خدمات عمومی و کاهش اعتماد مردم به آینده.

ذبیح‌الله خداییان، رئیس سازمان بازرسی کل کشور، روز یکشنبه به تلویزیون دولتی گفت که برخی از «امین‌ها» یا افراد مورد اعتمادی که از سوی عالی‌ترین مقام‌های کشور، از جمله شورای عالی امنیت ملی، برای بازگرداندن درآمد حاصل از فروش نفت خام و سایر کالا‌ها در شرایط تحریم تعیین شده بودند، به کشور «خیانت» کردند و این پول‌ها را برای خود برداشتند.

او افزود، این افراد در حال حاضر دست‌کم ۱۱ میلیارد دلار در اختیار دارند که از این میزان، ۱.۶ میلیارد دلار سوءاستفاده شده است. برخی از این افراد همچنان در ایران و در بازداشت هستند، در حالی که برخی دیگر، از جمله فردی که بیش از ۲۰۰ میلیون دلار اختلاس کرده، از کشور گریخته‌اند.

با این حال، این مقام هیچ‌یک از متخلفان را نام نبرد و همچنین توضیحی نداد که آیا برای افرادی که این اشخاص را به‌عنوان امین منصوب کرده‌اند نیز پیامد یا مسئولیت قانونی در نظر گرفته خواهد شد یا خیر.

خداییان همچنین گفت، بیش از ۲۰ هزار صادرکننده طبق قانون موظف بوده‌اند ۹۴ میلیارد یورو نزدیک به ۱۰۷ میلیارد دلار از درآمد‌های حاصل از صادرات را به کشور بازگردانند، اما تاکنون این کار را انجام نداده‌اند. در میان آنها، ۲۲۵ فرد که نامشان اعلام نشده، هر یک بیش از ۵۰ میلیون یورو (نزدیک به ۵۷ میلیون دلار) تعهد ارزی برای بازگرداندن به کشور دارند.

دیپلماسی؛ شاید آخرین امید اقتصاد ایران

ایران و آمریکا همچنان از طریق میانجی‌ها پیام رد و بدل می‌کنند و تا حد زیادی اقدامات نظامی را متوقف کرده‌اند، اما درگیری اکنون به دریای سرخ و دریای خزر گسترش یافته و در عین حال، تنش‌ها در تنگه هرمز همچنان بالاست.

فرزانگان، استاد دانشگاه فیلیپس ماربورگ، اعلام کرد، تا زمانی که تحریم‌ها و تهدید درگیری نظامی پابرجا باشند، اصلاحات اقتصادی داخلی به‌تنهایی نمی‌تواند زمینه‌ساز یک بهبود پایدار اقتصادی شود. حتی اگر نظام سیاسی باقی بماند، ممکن است اقتصاد همچنان به‌طور مزمن بیمار عمل کند. وی افزود که روابط اقتصادی با چین، روسیه و کشور‌های همسایه شاید به‌طور موقت فرصتی برای نفس کشیدن فراهم کند، اما نمی‌تواند جایگزین کامل روابط گسترده با اقتصاد جهانی شود.

او در پایان اذعان کرد، مهم‌ترین سیاست اقتصادی، کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی از طریق دیپلماسی است. بدون یک محیط باثبات، اقتصاد ایران شاید همچنان به بقا ادامه دهد، اما شانس بسیار اندکی برای یک بهبود واقعی و پایدار خواهد داشت.

ترجمه: آناهیتا محبعلی