کم‌آبی؛ مقصرتازه نشست ساختمان‌های تهران

این خبر را روزگذشته حمید چیت‌چیان، وزیر نیرو در تشریح عمق فاجعه کم‌آبی درکشور بیان کرده است. خبری که از ابعاد ناگوار بحران آب حکایت می‌کند. وزیر نیرو در تشریح این وضع چنین می‌گوید: «برداشت از منابع زیرزمینی آب به‌شدت بی‌رویه بوده و با چالش نشست زمین در دشت تهران مواجه شده‌ایم که اگر این چالش کنترل نشود، خطرات زیادی را برای زیرساخت‌ها و ساختمان‌های تهران به‌وجود خواهد آورد.» اما این برداشت چگونه باعث تهدید ساختمان‌ها شده است و این تهدید چه عواقبی را به همراه دارد. یکی از کارشناسان خاک در این باره می‌گوید: «درحالتی که ساختمان‌ها فرسوده باشد یا نشست بیش از حد باشد این اتفاق باعث ریزش بخشی از ساختمان می‌شود.» در نتیجه با توجه به اینکه بخش عمده‌یی از تهران در بافت فرسوده قرار دارد چنین اتفاقی تهدیدی جدی برای مناطق جنوبی شهر تلقی می‌شود. اما چه چیز مسبب وضع فعلی شده است؟ با آغاز روند شدت گرفتن بحران آب درکشور، منابع آب روزمینی و سدها دیگر پاسخگوی نیاز آبی نبود. جمعیت تهران هر لحظه درحال افزایش است و با سرانه مصرف به‌شدت بالای تهرانی‌ها وزارت نیرو برای تامین آب مردم مجبور به برداشت از منابع آب زیرزمینی شده است. برداشتی که درنهایت مسبب تنش درخاک خواهد شد. سهراب صالحین، کارشناس ارشد ژئوتکنیک دانشگاه تهران درباره چگونگی به‌وجود آمدن این وضعیت می‌گوید: «خاک از حفره‌ها و منافذی تشکیل شده است. خاک تهران نیز از رس تشکیل شده است. این منافذ در اثر نفوذ سیالاتی مانند آب‌های زیرزمینی و آب باران در مرور زمان انباشته می‌شوند. حال درصورتی که به هر وسیله مانند برداشت بی‌رویه از منابع آبی این منافذ تخلیه شوند به‌دلیل آنکه تنش موثر (تنش موثر تنشی است که خاک تحمل می‌کند زیرا درحالتی که آب درون خاک وجود دارد، کل تنش به خاک منتقل نمی‌شود و بخشی را هم آب تحمل می‌کند و در نبود آب این میزان تنش نیز به خاک وارد می‌شود) درخاک افزایش پیدا می‌کند و در نهایت باعث می‌شود خاک از ناحیه‌ همان فضای خالی که قبلا توسط آب انباشته شده بود، فشرد شده و دانه‌های خاک به یکدیگر فشرده شوند.» وی می‌افزاید: «این پدیده که باعث کم شدن حجم خاک می‌شود، نشست خاک و در نتیجه نشست پی‌های ساختمان‌ها را در پی دارد» این کارشناس ژئوتکنیک با اشاره به این مساله که بافت جنوب تهران فرسوده و پر از قنات‌های آبی درگذشته است که باعث وجود حفره‌های زیادی درخاک شده‌اند می‌افزاید: «به همین دلیل این منطقه بیشتر در تهدید نشست قرار دارد.»یکی دیگر از کارشناسان سازه در تشریح این وضعیت می‌گوید: «تغییر رطوبت موجب نشست خاک می‌شود. اگر یک واحد حجمی از لایه‌های خاک را در نظر بگیریم، آن را می‌توان به 3بخش جامد، آب و هوا تقسیم کرد: او اضافه می‌کند: «اتفاقی که بر اثر خروج آب از ساختمان خاک می‌افتد، این است که درصد بیشتری از حجم واحد خاک را فضای خالی تشکیل می‌دهد و وجود سربار از جانب لا‌یه‌های بالایی کمک می‌کند ذرات خاک جابه‌جا شده تا بخشی از تخلخل به جامانده ناشی از خروج آب را پر کنند. در نتیجه شاهد نشست درلایه‌های خاک خواهیم بود.» این کارشناس سازه درتشریح حالت طبیعی خروج آب از خاک می‌گوید: «بر اثر اعمال بار و متعاقب آن افزایش فشار آب منفذی درساختمان خاک اشباع به مرور بخشی از آب داخل منافذ خاک در نتیجه اختلاف فشار، زهکشی و خارج شده در نتیجه ذرات خاک جابه‌جا می‌شود تا بخشی از تخلخل به‌جا مانده از خروج آب را پر کنند. برای خاک‌های ریزدانه با نفوذپذیری پایین مثل رس‌ها در تهران، پدیده تحکیم کند و ممکن است سال‌ها و حتی تا پایان عمر مفید سازه به طول انجامد (برای مثال، برج پیزا در ایتالیا)». بیلان منفی در بیش از نیمی از دشت‌های کشور وزیر نیرو در ادامه صحبت‌هایش درباره وضعیت کم‌آبی درکشور چنین می‌گوید: «میزان روان‌آب‌های رودخانه‌های کشور تقریبا 50درصد کاهش یافته و میزان آب تجدیدشونده در ایران از 130میلیارد مترمکعب در گذشته به زیر 120میلیارد مترمکعب رسیده است.» چیت‌چیان اضافه می‌کند: «بیش از نیمی از دشت‌های کشور دارای بیلان منفی است و این وضعیت نگران‌کننده‌یی را برای آینده حیات جوامع در این نقاط ایجاد کرده است.» وزیر نیرو با بیان این مساله که «بارزترین مشکل تامین آب شرب را در البرز مرکزی و پایتخت شاهد هستیم» گفت: بیش از 17.5میلیون نفر در 3 استان تهران، البرز و قزوین ساکن هستند که از نظر تامین آب شرب در محدودیت هستند. در کنترل جمعیت ناموفق بوده‌ایم وزیر نیرو با اشاره به مشکل تمرکز جمعیت در تهران و حومه ادامه می‌دهد: «مهم‌ترین چالش این منطقه، تمرکز جمعیت است که با وجود انجام برخی کارها نتوانسته‌ایم درکنترل تمرکز جمعیت موفق باشیم و هر روز به جمعیت ساکن در این منطقه اضافه می‌شود.» چیت‌چیان با بیان این واقعیت که «منابع آبی بیشتری برای تخصیص به تهران و شهرهای اطراف در اختیار نداریم» اضافه می‌کند: «تامین آب جمعیت ساکن در تهران و شهرهای اطراف موجب شده تا به استان‌های همجوار فشار بیاوریم و آنها را در تامین آب با محدودیت مضاعف روبه‌رو کنیم به‌طوری که آب سد لار که به مازندران می‌رفت را به تهران آورده‌ایم، آب سد ماملو که به ورامین و پاکدشت اختصاص داشت را به تهران آورده‌ایم، آب سد کرج که به شهریار و مناطق اطراف آن اختصاص داشت را به تهران آورده‌ایم و آب سد طالقان را که برای استان قزوین بود نیز به تهران آورده‌ایم.» افزایش روزافزودن آلودگی منابع آب وزیر نیرو از افزایش روزافزون آلودگی منابع آب کشور از فاضلاب شهری، صنعتی و کشاورزی خبر داد و اضافه می‌کند: «با آلوده شدن منابع آب زیرزمینی، بسیاری از چاه‌های تهران دیگر امکان استفاده برای آب شرب را ندارند.» چیت‌چیان در ادامه چنین می‌گوید: «فرسوده بودن تاسیسات آبرسانی و توزیع آب از مشکلات دیگری است که به‌خصوص در کلان‌شهرها در وضعیت هشداردهنده‌یی قراردارد چراکه برخی تاسیسات انتقال آب درشهرهای بزرگ ما بیش از 40 تا 50سال از عمرشان می‌گذرد.» وضع واضحی برای جداسازی آب شرب و بهداشتی نداریم مساله جداسازی سامانه آب شرب و بهداشتی که چندی است به‌عنوان طرحی برای مقابله با مصرف بی‌رویه وکنترل منابع آب مطرح شده نیز یکی دیگر از محورهای صحبت‌های وزیر نیرو بود. چیت‌چیان در این باره می‌گوید: «هنوز در زمینه جداسازی سامانه آب شرب و بهداشتی هیچ وضعیت واضح و روشنی حاصل نشده است.» او ادامه می‌دهد: «برخی از کارشناسان پا را فراتر گذاشته و پیشنهاد وجود سامانه سوم را برای آبیاری فضای سبز و شستن زمین ارایه داده‌اند که هنوز سوالات زیادی درخصوص نحوه اجرای جداسازی سامانه‌ها به‌خصوص در شبکه‌های محلی وجود دارد.» اما آن‌طور که از سخنان پایانی وزیر نیرو در روز گذشته بر می‌آید جدی‌ترین راه مبارزه با مصرف بی‌رویه آب در وزارت نیرو اکنون «تعرفه‌گذاری مناسب» و افزایش قیمت آب است. وزیر نیرو در این باره تصریح می‌کند: «بدون تعرفه‌گذاری مناسب، مدیریت مصرف در سطح توصیه‌یی اخلاقی باقی می‌ماند.»