توافق ایران و عمان بر سر تنگه هرمز | محاصره دریایی لغو می‌شود؟

سیاسی - امیرمحمد حسینی: ایستگاه پایانی مذاکرات ایران و عمان بر سر مسیر جدید تنگه هرمز سرانجام از راه رسید. این بار توافق نه در ژنو و اسلام‌آباد بلکه در عمان با حضور کشور‌های حاشیه خلیج فارس امضا خواهد شد. البته این را رییس‌جمهور و وزیر خارجه ایران گفته‌اند، اما هنوز برخی بدبینی‌ها درباره اختلاف ایران و عمان بر سر دریافت عوارض وجود دارد. ایران و عمان قرار است در نشستی در مسقط، جزئیات تفاهم درباره یک مسیر جدید و موقت کشتیرانی را در اختیار کشور‌های منطقه قرار دهند.

این توافق اگرچه به گفته وزیر خارجه ایران هنوز به معنای بازگشایی تنگه نیست اما می‌تواند نخستین سازوکار عملی برای خروج از بن‌بست هرمز در میانه جنگ باشد.

توافق بر سر مسیر عبور جدید

مهم‌ترین نکته درباره نشست مسقط آن است که نباید آن را با باز شدن تنگه هرمز یکی دانست. مسعود پزشکیان نیز گفته که تنگه هرمز باز خواهد شد، اما «به شرط آنکه آمریکا دست از محاصره و تجاوز بردارد.» عباس عراقچی هم گفته که بازشدن تنگه هرمز پس از توافق ایران و عمان مشروط به بازگشت آمریکا به تعهدات خود در تفاهم اسلام‌آباد است.

این در حالی است که رییس‌جمهور آمریکا تلویحا به پایان تفاهم اسلام‌آباد اشاره کرده است. با توجه به نزدیکی روابط عمان با واشنگتن به نظر می‌رسد عمان توافق نهایی را تا حد زیادی با کاخ سفید هماهنگ کرده است. با این همه باید دید که واکنش آمریکا به این توافق چه خواهد بود. دونالد ترامپ رییس‌جمهور آمریکا فعلا در واکنشی کوتاه گفته که این توافق برایش «اهمیت ندارد» و به «خودشان» یعنی کشورهای منطقه مربوط است.

جزییات توافق ایران و عمان

بر اساس اطلاعات منتشر شده، ایران و عمان در مذاکرات فنی و دیپلماتیک خود درباره مسیر‌های جدید ورود و خروج کشتی‌ها به توافق رسیده‌اند. در طرح مورد بحث، مسیر ورود به خلیج فارس به‌طور کامل در آب‌های سرزمینی ایران قرار می‌گیرد و بخشی از مسیر خروج نیز در آب‌های ایران خواهد بود.

تردد در این مسیر نیز مطابق ترتیبات مورد نظر ایران انجام خواهد شد. ایران می‌خواهد در صورت بازگشت تردد، سازوکار آن را نیز تا حد امکان در چارچوبی تعریف کند که نقش و حاکمیت ایران در آن پررنگ باشد. به همین دلیل است که مقام‌های ایرانی تأکید دارند تفاهم با عمان به معنای باز شدن تنگه نیست.

چرا حضور کشور‌های خلیج فارس مهم است؟

اگر توافق میان ایران و عمان باقی می‌ماند، آمریکا و دیگر کشور‌ها می‌توانستند آن را ترتیبی دوجانبه و یکجانبه تلقی کنند. اما دعوت از کشور‌های ساحلی خلیج فارس و عراق، معادله را تغییر می‌دهد. هرچند بحرین اعلام کرده که در این نشست شرکت نمی‌کند.

البته ایران و عمان ظاهراً قصد دارند کشور‌های منطقه را نه به‌عنوان طرف‌های تصمیم‌گیرنده درباره جزئیات فنی، بلکه به‌عنوان ناظران و مطلعان این توافق وارد کنند. به این ترتیب، اگر کشور‌های حاضر با مسیر پیشنهادی مخالفت نکنند، تهران و مسقط می‌توانند استدلال کنند که ترتیبات جدید با اطلاع و همراهی کشور‌های منطقه شکل گرفته است. به این ترتیب مسئله هرمز از مسئله‌ای در تقابل ایران و آمریکا به یک مسئله امنیتی منطقه‌ای بدل می‌شود.

در مقابل، اما آمریکا ترجیح می‌دهد مسئله را در چارچوب آزادی کشتیرانی و امنیت انرژی بین‌المللی تعریف کند. در حالی که جمهوری اسلامی ایران تلاش دارد آن را در چارچوب امنیت منطقه توسط کشور‌های منطقه قرار دهد. حضور کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس می‌تواند به تقویت روایت دوم کمک کند.

گره دریافت عوارض

یکی از ابهام‌ها درباره توافقی که قرار است اعلام شود این است که کسی تردد در مسیر جدید را مدیریت می‌کند و هزینه خدمات دریایی چگونه دریافت خواهد شد؟ برخی گزارش‌ها از آن حکایت دارند که ایران همچنان خواهان دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری است، در حالی که عمان با چنین ترتیبی موافق نیست. این اختلاف در ظاهر بر سر هزینه خدمات است، اما در سطح سیاسی معنای متفاوتی دارد. اگر ایران بتواند برای عبور کشتی‌ها هزینه‌ای تعیین و دریافت کند، مسئله از مدیریت فنی تردد فراتر رفته و به نوعی اعمال اقتدار بر سازوکار عبور از تنگه تبدیل می‌شود و این دقیقاً همان چیزی است که آمریکا با آن مخالف می‌کند.

از سوی دیگر، عمان احتمالاً نگران است که چنین ترتیبی توافق را از یک سازوکار فنی برای کاهش تنش به یک موضوع مناقشه‌برانگیز تبدیل کند. مسقط طی سال‌های گذشته تلاش کرده نقش میانجی و تسهیل‌کننده خود را حفظ کند و بعید است بخواهد توافقی را بپذیرد که از نگاه واشنگتن به معنای واگذاری کنترل هرمز به تهران تعبیر شود. آن هم در حالی که دونالد ترامپ عمان را در صورت عدم همراهی به «بمباران» تهدید کرده است؛ بنابراین ممکن است اصل مسیر جدید توافق شده باشد، اما سازوکار اقتصادی و مدیریتی آن هنوز کاملاً نهایی نشده باشد.

به همین دلیل است که از یک سو رئیس‌جمهور از نهایی شدن توافق سخن می‌گوید و از سوی دیگر منابع آگاه از نبود توافق بر سر برخی جزئیات خبر می‌دهند. هر دو روایت می‌توانند همزمان درست باشند. توافق سیاسی بر سر چارچوب حاصل شده، اما جزئیات اجرایی همچنان محل مذاکره است.

چرا آمریکا با این توافق مشکل دارد؟

مسئله تنگه هرمز برای آمریکا پس از جنگ با ایران تبدیل به موضوعی پیچیده شده است. تنگه‌ای که پیش از جنگ بخش بزرگی از تجارت انرژی جهان از آن عبور می‌کرد، در صورت تداوم انسداد می‌تواند به یک اهرم فشار اقتصادی علیه آمریکا و متحدانش تبدیل شود. آمریکا اکنون در حال اعمال فشار دریایی و اقتصادی بر ایران است و همزمان تلاش می‌کند مسیر‌های کشتیرانی را تحت کنترل خود قرار دهد.

در چنین شرایطی، ایجاد مسیری که تحت ترتیبات ایران قرار داشته باشد، دقیقاً خلاف معماری و هژمونی مورد نظر آمریکا است. به همین دلیل مخالفت واشنگتن با هرگونه ترتیبی که کنترل تردد را در اختیار تهران قرار دهد، قابل پیش‌بینی است. حتی اگر مسیر جدید از نظر فنی امکان عبور کشتی‌ها را فراهم کند، پرسش اصلی برای آمریکا این خواهد بود که چه کسی کنترل آن مسیر را در دست دارد؟

توافق به محاصره دریایی پایان می‌دهد؟

اما این توافق در صورت امضاشدن، چه تاثیری بر جنگ ایران و آمریکا خواهد داشت؟ به نظر می‌رسد توافق ایران و عمان می‌تواند یک مرحله میانی ایجاد کند که برای هر دو طرف فرصتی برای بازگشت به تفاهم فراهم می‌کند.

ایران می‌تواند بدون عقب‌نشینی فوری از موضع خود درباره هرمز، نشان دهد که برای ایجاد یک راه‌حل عملی آماده است. آمریکا نیز در صورت کاهش تنش می‌تواند از یک سازوکار منطقه‌ای برای بازگشت تدریجی کشتیرانی استفاده کند و با پایان‌دادن به محاصره دریایی ایران گامی در راستای بازگشت به مذاکرات بردارد. به بیان دیگر، توافق مسقط می‌تواند یک پل باشد، اما هنوز دو طرف روی پل به یکدیگر نرسیده‌اند.

خطر شکست در کمین توافق

با وجود این ظرفیت دیپلماتیک، توافق با عمان شکننده است. نخستین خطر، اختلاف بر سر عوارض و مدیریت مسیر است. دوم، مخالفت آمریکا با ترتیباتی است که کنترل ایران بر مسیر را تثبیت کند. سوم، نبود اجماع کامل میان کشور‌های خلیج فارس است که غیبت بحرین در نشست فردا نمونه روشنی از این شکاف محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، اگر آمریکا همچنان بر محاصره دریایی و فشار اقتصادی ادامه دهد و ایران نیز بازگشایی هرمز را به اجرای شروط خود گره بزند، مسیر جدید ممکن است روی کاغذ باقی بماند و وضعیت فرسایشی کنونی زیر سایه جنگ ادامه یابد.