واکاوی تحریم‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی | آیا آسمان برای ایرلاین‌ها بسته شد؟

اقتصادجهان؛ دانیال رحیمی؛ دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، موسوم به اوفک، در اقدامی تازه ۳۶ فرد و نهاد مرتبط با بخش هوانوردی ایران را هدف تحریم قرار داد. این مجموعه شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی، ۸ شرکت خارجی و یک فرد است و بخش اصلی آن به اضافه شدن ایرلاین‌های ایرانی به فهرست SDN اختصاص دارد.

۲۷ ایرلاین ایرانی بر اساس فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ و به دلیل فعالیت در بخش هوانوردی اقتصاد ایران تحریم شده‌اند. آتا، ایران‌ایرتور، آسمان، کیش‌ایر، کارون، قشم‌ایر، سپهران، تابان، وارش و زاگرس از شناخته‌شده‌ترین نام‌های این فهرست هستند و شرکت‌هایی مانند ایر شیراز، آسا جت، آوا، چابهار، فلای کیش، فلای پرشیا، جی‌اسکای، مهر، رایمون، ساها، سروش و توس نیز در فهرست قرار گرفته‌اند. OFAC مقابل نام این شرکت‌ها صراحتاً عبارت Subject to Secondary Sanctions را درج کرده است.

ماهان‌ایر، ایران‌ایر و کاسپین در فهرست ۲۷تایی امروز دیده نمی‌شوند، زیرا  از قبل تحت تحریم آمریکا قرار داشته‌اند. 

فهرست SDN چیست؟

SDN مخفف Specially Designated Nationals and Blocked Persons List و یکی از اصلی‌ترین فهرست‌های تحریمی OFAC است. اضافه شدن یک شرکت به این فهرست به این معناست که دارایی‌ها و منافع مالی آن شرکت که در آمریکا قرار داشته باشد یا در اختیار و کنترل اشخاص آمریکایی باشد، مسدود می‌شود و اشخاص آمریکایی نیز جز در موارد دارای مجوز یا معافیت، حق انجام معامله با آن را ندارند.

قاعده ۵۰ درصد OFAC نیز اعمال می‌شود؛ به این معنا که شرکتی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم ۵۰ درصد یا بیشتر تحت مالکیت یک یا چند شخص مسدودشده باشد، حتی بدون درج جداگانه نامش در SDN، مشمول انسداد خواهد شد.

اهمیت تحریم جدید برای طرف‌های خارجی در بخش دیگری از بیانیه آشکار می‌شود. خزانه‌داری اعلام کرده مؤسسات مالی خارجی که آگاهانه یک تراکنش مهم را به نمایندگی یا به نفع اشخاص مشمول این تحریم‌ها انجام یا تسهیل کنند، ممکن است در معرض تحریم ثانویه قرار گیرند. OFAC در چنین مواردی می‌تواند افتتاح یا نگهداری حساب کارگزاری یا حساب پرداختی آن مؤسسه مالی در آمریکا را ممنوع یا به‌شدت محدود کند.

به همین دلیل هشدار بسنت اهمیت پیدا می‌کند. وزیر خزانه‌داری آمریکا گفته است: کسانی که با ایرلاین‌های باقی‌مانده ایران تجارت می‌کنند، در معرض قطع شدن از نظام مالی جهانی قرار دارند. این جمله بیش از آنکه به معنی یک ممنوعیت خودکار جهانی باشد، هشداری به بانک‌ها، واسطه‌ها و شرکت‌های خارجی درباره هزینه احتمالی ادامه همکاری با ایرلاین‌های تحریم‌شده است.

تعلیق مجوز‌های هوانوردی؛ چه چیزی تغییر کرد؟

همزمان با تحریم ایرلاین‌های ایرانی، اوفک چند مجوز و استثنای قبلی در حوزه هوانوردی ایران را نیز تعلیق کرد. یکی از این موارد به هواپیما‌های آمریکایی مربوط می‌شود؛ هواپیما‌هایی که در آمریکا ثبت شده‌اند یا مالک آمریکایی دارند، پیش از این می‌توانستند برای عبور از آسمان ایران یا فرود اضطراری برخی هزینه‌های مربوط را به ایران پرداخت کنند، اما این مجوز اکنون تعلیق شده است.

مورد مهم‌تر، تعلیق مجوز J-۱ است. این مجوز به ایرلاین‌های خارجی اجازه می‌داد در شرایط مشخص، هواپیما‌هایی را که مشمول مقررات صادراتی آمریکا هستند، برای مدت کوتاه وارد ایران کنند؛ بنابراین موضوع فقط ایرلاین‌های آمریکایی نیست؛ برای مثال یک بوئینگ متعلق به یک شرکت هواپیمایی خارجی نیز به دلیل آمریکایی‌بودن هواپیما می‌توانست از این مجوز استفاده کند. با تعلیق J-۱، این شرکت‌ها دیگر نمی‌توانند به‌طور خودکار به این مجوز عمومی استناد کنند و ممکن است برای ورود چنین هواپیما‌هایی به ایران به مجوز جداگانه نیاز داشته باشند.

اوفک همچنین برخی مجوز‌های مربوط به سوخت‌رسانی، تعمیرات اضطراری و خدمات ضروری هوانوردی را محدود کرده است. با این حال، اعلام شده درخواست‌هایی که مستقیماً با ایمنی پرواز و هواپیمایی غیرنظامی ارتباط داشته باشند، همچنان می‌توانند به‌صورت موردی بررسی شوند.

در نتیجه، این تصمیم به این معنا نیست که هر بوئینگ خارجی دیگر حق پرواز به ایران ندارد؛ آنچه حذف شده، مجوز عمومی‌ای است که پیش از این انجام برخی از این پرواز‌ها و خدمات را آسان‌تر می‌کرد. از این پس شرکت‌های خارجی برای بعضی از این فعالیت‌ها ممکن است نیازمند بررسی حقوقی یا دریافت مجوز جداگانه از آمریکا باشند.

چرا شرکت‌های خارجی هم تحریم شدند؟

۸ شرکت خارجی و یک فرد حاضر در بسته جدید، صرفاً به دلیل فعالیت در صنعت هوانوردی هدف قرار نگرفته‌اند. وزارت خزانه‌داری آمریکا مدعی است این شرکت‌ها به ماهان‌ایر در خرید و انتقال هواپیما، تأمین قطعه، حمل بار یا ارائه خدمات فروش کمک کرده‌اند.

براساس اعلام خزانه‌داری، شرکت‌هایی در امارات و ترکیه در انتقال دست‌کم سه فروند بوئینگ ۷۷۷ به ماهان نقش داشته‌اند. شرکت‌های دیگری در ترکیه، مالزی و قزاقستان نیز به دلیل ارائه خدمات کارگو، نمایندگی فروش یا کمک به انتقال قطعات برای ماهان تحریم شده‌اند.

اهمیت این بخش از تحریم‌ها در پیامی است که برای سایر شرکت‌های خارجی دارد: آمریکا فقط خود ایرلاین ایرانی را هدف قرار نمی‌دهد و اگر شرکتی در کشور ثالث خدمات قابل‌توجهی به یک ایرلاین تحریم‌شده ارائه کند، احتمال هدف قرار گرفتن آن نیز وجود دارد.

پیامد تحریم‌ها چیست؟

مهم‌ترین اثر این تحریم‌ها لزوماً در خود آسمان دیده نمی‌شود؛ بلکه ممکن است در شبکه خدماتی اطراف پروازها ظاهر شوند.

یک ایرلاین برای انجام پرواز خارجی فقط به هواپیما و مجوز فرود نیاز ندارد. فروش و تسویه بلیت، نقل‌وانتقال پول، خدمات بار، تأمین قطعه، تعمیر و نگهداری، نمایندگی فروش و برخی خدمات فرودگاهی همگی به همکاری شرکت‌ها و بانک‌های خارجی وابسته‌اند. قرار گرفتن یک ایرلاین در فهرست SDN می‌تواند باعث شود این شرکت‌ها پیش از ادامه همکاری، ریسک تحریم آمریکا را دوباره ارزیابی کنند.

این مسئله برای بانک‌ها حساس‌تر است. OFAC به صورت مستقیم اشاره می‌کند که اگر یک مؤسسه مالی خارجی در صورت انجام آگاهانه یک تراکنش مهم برای شخص تحریم‌شده می‌تواند با محدودیت دسترسی به نظام مالی آمریکا روبه‌رو شود؛ بنابراین حتی بدون صدور یک دستور مستقیم برای توقف پرواز، ممکن است بانک، شرکت فروش بلیت، شرکت کارگو یا تأمین‌کننده قطعه از همکاری با ایرلاین ایرانی صرف‌نظر کند.

نمونه عملی این موضوع نیز در همین بسته تحریمی دیده شد؛ آمریکا شرکت‌هایی در ترکیه، مالزی، امارات و قزاقستان را به دلیل ارائه خدمات به ماهان‌ایر هدف قرار داده است. چنین اقدامی می‌تواند برای سایر شرکت‌های خارجی این پیام را داشته باشد که ادامه همکاری با ایرلاین‌های تازه‌تحریم‌شده نیازمند ارزیابی جدی ریسک تحریم است.

آیا پرواز ایرلاین‌های ایرانی ممنوع شد؟

تصمیم جدید آمریکا به معنای ممنوعیت خودکار پرواز ایرلاین‌های ایرانی به کشور‌های دیگر نیست.

در اسناد OFAC حکمی وجود ندارد که بر اساس آن ایرلاین‌های تحریم شده‌ایرانی حق ورود به کشور‌های دیگر را نداشته باشند. صدور مجوز پرواز و فرود همچنان به تصمیم دولت‌ها و نهاد‌های هوانوردی کشور‌های مقصد بستگی دارد.

با این حال، مسئله از جایی پیچیده می‌شود که ایرلاین برای ادامه این پرواز‌ها به خدمات خارجی نیاز دارد. اگر بانک، شرکت کارگو، تأمین‌کننده قطعه، شرکت خدمات زمینی یا نماینده فروش به دلیل نگرانی از تحریم آمریکا حاضر به همکاری نباشد، ادامه برخی مسیر‌ها می‌تواند دشوارتر و پرهزینه‌تر شود.

در نتیجه، تحریم‌های جدید فعلاً آسمان را به روی ایرلاین‌های ایرانی نبسته‌اند؛ اما شبکه مالی، خدماتی و تأمین قطعه اطراف آنها را تحت فشار بیشتری قرار داده‌اند. اثر واقعی این تصمیم زمانی روشن‌تر خواهد شد که مشخص شود بانک‌ها و شرکت‌های خارجی تا چه اندازه حاضرند ریسک ادامه همکاری با ایرلاین‌های تازه‌تحریم‌شده را بپذیرند.