۲ میلیارد مترمکعب از آبخوان تهران-کرج مصرف شد | چند میلیون نفر بیش از توان منابع آب بارگذاری شده‌اند

به گزارش اقتصادآنلاین، تهران در دهه‌های گذشته تنها با افزایش جمعیت روبه‌رو نبوده و مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی، صنعتی، ساختمانی و خدماتی نیز در پایتخت و شهرهای پیرامونی متمرکز شده است. افزایش این بارگذاری در شرایط محدودیت منابع آب، پرسش مهمی درباره سقف قابل‌تحمل تهران ایجاد کرده است.

اویس ترابی، رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری، در دومین نشست تخصصی «شهر و آب» با موضوع «تهران، شهری فراتر از ظرفیت آبی خود»، مفهوم «ظرفیت برد» را یکی از حلقه‌های گمشده برنامه‌ریزی شهری دانست.

ترابی گفت: ظرفیت برد فقط به تعداد جمعیت مربوط نمی‌شود و باید میزان فعالیت اقتصادی، مصرف منابع، تولید فاضلاب، پسماند، آلودگی هوا، فشار بر خاک و سایر پیامدهای توسعه نیز در محاسبات قرار گیرد.

وی افزود: ظرفیت برد نقطه تعادل میان منابع قابل استفاده یک سرزمین و توان آن برای تحمل پیامدهای توسعه است. محاسبه این ظرفیت دشوار است، اما کنار گذاشتن آن از فرایند برنامه‌ریزی شهری، پیامدهای سنگینی ایجاد می‌کند.

تهران چه میزان جمعیت را می‌تواند تحمل کند؟

ترابی با اشاره به مجموعه شهری تهران بیان کرد: پایتخت را نمی‌توان جدا از شهرهایی مانند هشتگرد، نظرآباد، پرند، رباط‌کریم و شهریار بررسی کرد. رفت‌وآمد روزانه میان این مناطق و تهران، مجموعه‌ای از شهرهای به‌هم‌پیوسته را ایجاد کرده است.

وی ادامه داد: جمعیت روزانه تهران از جمعیت شبانه بیشتر است و میلیون‌ها نفر برای کار، تحصیل، درمان، خرید و فعالیت‌های اقتصادی میان پایتخت و شهرهای اطراف جابه‌جا می‌شوند.

این کارشناس حوزه آب با اشاره به وضعیت آبخوان تهران-کرج افزود: سهم منابع زیرزمینی در تامین آب تهران طی دهه‌های اخیر افزایش یافته است. سهم آبخوان در تامین آب تهران تا سال ۱۳۹۹ حدود ۳۰ درصد برآورد شده بود، در حالی که سهم منابع سطحی حدود ۷۰ درصد بود؛ اما این نسبت اکنون به حدود ۵۰-۵۰ نزدیک شده است.

ترابی همچنین تاکید کرد: الگوی مصرف آب در تهران با میانگین‌های مطرح‌شده برای کل کشور تفاوت دارد. در دشت تهران-کرج، سهم مصرف شهری و روستایی حدود ۵۳ درصد، صنعت حدود ۱۲ درصد و کشاورزی حدود ۳۶ درصد است.

آبخوان تهران سرمایه نسل‌های آینده است

رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری در ادامه با توضیح تفاوت ذخایر دینامیک و استاتیک آبخوان گفت: بخشی از آب موجود در آبخوان با بارش و تغذیه طبیعی تجدید می‌شود، اما بخشی دیگر طی دوره‌های بسیار طولانی زمین‌شناسی شکل گرفته است.

وی تاکید کرد: برداشت از ذخایر استاتیک را باید مشابه برداشت از ذخایر نفت یا معدن دانست؛ زیرا مصرف این بخش به معنای استفاده از سرمایه نسل‌های آینده است.

ترابی ادامه داد: بر اساس برآوردهای موجود، حجم آبخوان تهران-کرج حدود ۶ میلیارد مترمکعب است و نزدیک به ۲ میلیارد مترمکعب از این ذخیره مصرف شده است.

وی خاظرنشان کرد: برداشت پایدار باید در محدوده حجم دینامیک باقی بماند، در حالی که برآوردهای موجود از برداشت سالانه مجاز حدود ۱۸۶ میلیون مترمکعب حکایت دارد و برداشت واقعی بالاتر از این میزان است.

به گفته ترابی، در صورت در نظر گرفتن مجموعه شهری تهران از کیلان تا نظرآباد، پرند و شهریار، جمعیت منطقه حدود ۱۲ میلیون نفر است و برخی برآوردهای جدید نیز رقم بالاتری را مطرح می‌کنند. بر همین اساس، چند میلیون نفر بیش از ظرفیت برد منابع آب در این محدوده بارگذاری شده‌اند.

فرونشست، نشانه شکست سیستم است

ترابی فرونشست را تنها یک پدیده زمین‌شناسی ندانست و گفت: افت آبخوان می‌تواند شبکه برق، گاز، حمل‌ونقل و سایر زیرساخت‌های حیاتی را تحت تاثیر قرار دهد.

وی تاکید کرد: در شرایط افت آبخوان باید از مفهوم «ورشکستگی منابع آب» استفاده کرد؛ زیرا برداشت از منابع از ظرفیت تجدیدپذیری فراتر رفته و سیستم وارد مرحله شکست شده است.

رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری ادامه داد: افزایش جمعیت در دهه‌های گذشته با انتقال آب بیشتر همراه شده و هر بار رشد جمعیت، سیاست‌گذار به دنبال تامین آب جدید از حوزه‌های پیرامونی رفته است.

فاضلاب؛ فرصتی برای بازچرخانی

ترابی در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت فاضلاب تهران پرداخت و توضیح داد: طرح مدیریت متمرکز فاضلاب تهران حدود ۴۰ سال قبل طراحی شد و ایجاد ۱۲ تصفیه‌خانه برای شهر در نظر گرفته شده بود، اما تنها بخشی از این طرح اجرا شده است.

وی یادآور شد: در بسیاری از مناطق شبکه جمع‌آوری فاضلاب وجود دارد، اما تصفیه‌خانه لازم برای دریافت فاضلاب تکمیل نشده است. در نتیجه، بخشی از شبکه‌های آب‌های سطحی و رودخانه‌ها عملاً پذیرنده فاضلاب شده‌اند.

ترابی راهکار آینده را توسعه فناوری‌های تصفیه غیرمتمرکز و بازچرخانی آب دانست و گفت: فاضلاب می‌تواند در مقیاس ساختمان، مجموعه ساختمانی یا محله تصفیه و برای مصارف مناسب دوباره استفاده شود.

وی خاطرنشان کرد: انتقال تمام فاضلاب به جنوب تهران و از دست دادن امکان استفاده مجدد از آب در همان محدوده، هزینه‌های زیادی ایجاد می‌کند.

طرح‌های شهری باید زیر یک برنامه واحد قرار بگیرند

ترابی یکی دیگر از مشکلات تهران را تعدد برنامه‌های موازی دانست و گفت: طرح جامع، طرح تفصیلی، طرح فاضلاب، طرح حمل‌ونقل و برنامه‌های مختلف آب و انرژی در بسیاری از موارد هماهنگی کافی ندارند.

وی تاکید کرد: یک شهر باید یک چارچوب جامع برای توسعه داشته باشد و سایر برنامه‌ها در همان چارچوب تعریف شوند.

رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری ادامه داد: مسئله آب تهران فقط با ابزارهای بخش آب حل نمی‌شود و باید میان جمعیت، مهاجرت، اشتغال، درآمد، کشاورزی، صنعت، فاضلاب، محیط زیست و منابع آب ارتباط برقرار کرد.

این کارشناس صنعت آب خاطرنشان کرد: مسئله تهران در نهایت یک مسئله ملی است و توسعه فرصت‌های اقتصادی و خدماتی در سایر مناطق کشور می‌تواند بخشی از فشار مهاجرتی بر پایتخت را کاهش دهد.