جنگ ایران و آمریکا در سنگر انرژی | بن‌بست ۶ ماهه در خلیج فارس

گروه اقتصادجهان؛ جنگی که از ۲۸ فوریه با هدف تضعیف توان نظامی و هسته‌ای ایران، محدودکردن شبکه نیرو‌های هم‌پیمان تهران و احتمال تغییر حکومت آغاز شد، اکنون در یک نقطه باریک جغرافیایی متمرکز شده است: تنگه هرمز؛ مسیری که در شرایط عادی حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور می‌کند.

براساس تحلیل رویترز، محاصره‌های متقابل ایران و آمریکا طی شش ماه گذشته تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را به‌شدت محدود کرده و هزینه جنگ را به بازار‌های انرژی و اقتصاد جهانی انتقال داده است. قیمت نفت برنت با وجود ذخایر بالای جهانی، کاهش واردات چین و افزایش تولید کشور‌های خارج از خلیج فارس، همچنان نزدیک ۹۰ دلار در هر بشکه قرار دارد؛ سطحی که حدود ۲۵ درصد بیشتر از پیش از آغاز جنگ است.

این عوامل در ماه‌های نخست مانع جهش شدیدتر قیمت نفت شدند، اما رویترز هشدار می‌دهد که بخش مهمی از این ضربه‌گیر‌ها اکنون تخلیه شده‌اند و ادامه محدودیت در هرمز می‌تواند بازار را در برابر شوک‌های تازه آسیب‌پذیرتر کند.

بن‌بست هرمز؛ نه ایران عقب نشست، نه آمریکا

فشار اقتصادی بر ایران سنگین بوده است. تلاش آمریکا برای متوقف‌کردن صادرات نفت ایران، حجم صادرات را در ماه اوت با کاهش حدود ۸۵ درصدی نسبت به پیش از جنگ، به نزدیک ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسانده است. این افت، درآمد‌های ارزی تهران را محدود کرده و فشار‌های تورمی و معیشتی را افزایش داده؛ با این حال، ساختار سیاسی ایران برخلاف انتظار اولیه واشنگتن فرو نپاشیده و پس از کشته‌شدن رهبر جمهوری اسلامی در نخستین روز جنگ، خود را با شرایط جدید تطبیق داده است.

ایران اگرچه توان تسلط نظامی بر منطقه را ندارد، با حملات دوره‌ای و تهدید نفتکش‌ها نشان داده است که همچنان می‌تواند از موقعیت جغرافیایی تنگه هرمز برای تحمیل هزینه اقتصادی به طرف مقابل استفاده کند.

در سوی دیگر، دولت دونالد ترامپ نیز تمایلی به گسترش جنگ به سطحی که جان نیرو‌های آمریکایی یا اقتصاد جهانی را با مخاطره بیشتری روبه‌رو کند، نشان نداده است. نزدیک‌شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، کاهش حمایت افکار عمومی از جنگ و افزایش قیمت سوخت، فضای مانور کاخ سفید را محدودتر کرده است. در چنین شرایطی، هدف فوری واشنگتن دیگر دستیابی به یک پیروزی نظامی سریع نیست؛ بلکه بازگرداندن جریان انرژی از هرمز و کاهش قیمت سوخت در داخل آمریکاست.

بحران از چاه‌های نفت به پالایشگاه‌ها رسید

تحلیل رویترز نشان می‌دهد گلوگاه اصلی بازار انرژی دیگر فقط کمبود نفت خام نیست، بلکه کاهش ظرفیت پالایش جهان است. حدود یک‌پنجم ظرفیت پالایشی خاورمیانه بر اثر خسارت‌های جنگ یا اختلال در صادرات از مدار خارج شده است. فعالیت پالایشگاه‌های چین نیز پایین‌تر از سال گذشته قرار دارد و حملات پهپادی اوکراین، ظرفیت پالایش روسیه را محدود کرده است.

برآورد مؤسسه انرژی اسپکتس نشان می‌دهد مجموع فعالیت پالایشگاه‌های جهان در ماه اوت نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود چهار میلیون بشکه در روز، معادل پنج درصد، کاهش یافته است. نتیجه این وضعیت، کمبود فزاینده فرآورده‌هایی مانند بنزین و گازوئیل است.

این موضوع برای دولت ترامپ اهمیت سیاسی ویژه‌ای دارد؛ زیرا مصرف‌کنندگان بنزین می‌خرند، نه نفت خام. قیمت بنزین در آمریکا طی یک سال حدود ۳۰ درصد و قیمت گازوئیل بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است. حتی اگر عبور نفت خام از هرمز افزایش یابد، بازسازی پالایشگاه‌های آسیب‌دیده و جبران ظرفیت ازدست‌رفته زمان بیشتری خواهد برد.

ادعای عبور ۸ میلیون بشکه در برابر آمار ۲.۲ میلیون بشکه‌ای

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، تحریم‌های تهران را گسترش داده و کشور‌های ادامه‌دهنده تجارت با ایران را به تحریم‌های ثانویه تهدید کرده است؛ کارزاری که او از آن با عنوان «روز دی اقتصادی» یاد می‌کند. با این حال، تحلیلگر رویترز معتقد است این تحریم‌ها تا زمانی که واشنگتن حاضر نباشد هزینه سنگینی به چین، بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، تحمیل کند، بعید است بن‌بست موجود را بشکند.

هم‌زمان، مقام‌های دولت آمریکا می‌گویند صادرات نفت خلیج فارس با حرکت نفتکش‌ها تحت حفاظت نیروی دریایی آمریکا در حال بازگشت به سطح پیش از جنگ است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، اعلام کرده میانگین هفت‌روزه نفت خارج‌شده از هرمز به بیش از هشت میلیون بشکه در روز رسیده است.

اما داده‌های شرکت‌های ردیابی کشتی‌ها تصویر متفاوتی ارائه می‌کند. براساس آمار کپلر، صادرات نفت از تنگه هرمز در ماه اوت به‌طور متوسط تنها ۲.۲ میلیون بشکه در روز بوده است. مجموع صادرات نفت منطقه، با احتساب محموله‌های عربستان و امارات که از مسیر‌های جایگزین هرمز خارج می‌شوند، نیز حدود ۹ میلیون بشکه در روز برآورد شده؛ در حالی که این رقم در ژوئیه ۱۱ میلیون بشکه و در سال ۲۰۲۵ نزدیک ۱۷ میلیون بشکه در روز بود.

اختلاف گسترده میان ادعای مقام‌های آمریکایی و داده‌های ماهواره‌ای و کشتیرانی، تردید‌ها درباره سرعت واقعی بازگشت جریان انرژی را افزایش داده است.

شش ماه پس از آغاز جنگ، حکومت ایران همچنان برقرار است، تنگه هرمز همچنان با محدودیت روبه‌روست، قیمت سوخت کاهش نیافته و هزینه‌های اقتصادی در حال افزایش است. آمریکا از قدرت نظامی و اقتصادی برتری برخوردار است، اما برای ورود به یک جنگ گسترده‌تر آمادگی ندارد؛ در مقابل، ایران به‌شدت تضعیف شده، اما نشان داده است که برای حفظ اهداف راهبردی خود تحمل فشار اقتصادی سنگینی را دارد.

از نگاه تحلیلگر رویترز، این وضعیت جنگ را از یک عملیات سریع به رقابتی برای سنجش میزان تحمل دو طرف تبدیل کرده است؛ نبردی که بیشتر از حملات تعیین‌کننده جنگ جهانی دوم، به جنگ فرسایشی و سنگر‌های طولانی جنگ جهانی اول شباهت دارد.