زنگ خطر کمآبی در آسیای مرکزی / خسارت میلیاردی در راه است
کارشناسان هشدار میدهند تشدید بحران آب و تغییرات اقلیمی در آسیای مرکزی، امنیت منطقه را تهدید کرده و سالانه میلیاردها دلار زیان اقتصادی به کشورهای این منطقه تحمیل میکند.
به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از تسنیم، آب همواره جغرافیای سیاسی آسیای مرکزی را شکل داده است. رودخانههایی که از یخچالهای طبیعی کوههای تیانشان و پامیر سرچشمه میگیرند، شریان حیاتی کشاورزی، تولید برقآبی، تأمین غذا و سیستمهای آب آشامیدنی در پنج کشور به هم پیوسته این منطقه هستند.
اما با تشدید فشارهای اقلیمی، کارشناسان هشدار میدهند که این منطقه به شدت در برابر کمبود آب و ناتوانی در مدیریت جمعی ریسکهای ساختاری آسیبپذیر است. این نگرانیها محور اصلی گفتوگوها در «اجلاس منطقهای اکولوژیک (RES-۲۰۲۶)» و «کنفرانس تغییرات اقلیمی آسیای مرکزی (CACCC-۲۰۲۶)» بود که در آوریل ۲۰۲۶ در آستانه برگزار شد.
برای سالها، بحران آب این منطقه عمدتاً با فاجعه دریای آرال، یکی از ویرانگرترین بلایای زیستمحیطی قرن بیستم، مرتبط بود. با این حال، امروزه کارشناسان هشدار میدهند که تنش آبی در سراسر خود آسیای مرکزی به یک بحران ساختاری تبدیل شده است.
طبق ارزیابیهای منطقهای، سرانه آب در دسترس در آسیای مرکزی طی چهار دهه گذشته به حدود ۲۵۰۰ متر مکعب کاهش یافته که بازتابی از رشد جمعیت، فشارهای اقلیمی، نابودی یخچالهای طبیعی و ناکارآمدی دیرینه در مدیریت آب است.
بر اساس گزارشهای ارائه شده در کنفرانس ۲۰۲۶ آستانه، تغییرات اقلیمی و پدیدههای جوی پیش از این نیز تولید ناخالص داخلی (GDP) کشورهای آسیای مرکزی را به طور متوسط ۵.۵ درصد کاهش دادهاند.
کارشناسان هشدار دادند که بدون اقدامات سازگاری فوری، بهرهوری کشاورزی در بخشهایی از منطقه ممکن است تا سال ۲۰۵۰ تا ۳۰ درصد کاهش یابد و حدود ۵.۱ میلیون نفر به دلیل کمبود آب، کاهش درآمدهای روستایی و شوکهای زیستمحیطی آواره شوند. این در حالی است که حدود ۸۱ درصد از جمعیت منطقه به سیستمهای آبی فرامرزی وابسته هستند.
سیگنالهای علمی به طور فزایندهای نگرانکننده میشوند. کارشناسان منطقهای در کنفرانسهای اخیر اشاره کردند که سرعت گرمایش در آسیای مرکزی ۱.۵ تا ۲ برابر سریعتر از میانگین جهانی است، در حالی که حجم یخچالهای طبیعی منطقه نسبت به دوران شوروی حدود ۳۶ درصد کاهش یافته است. این امر ثبات سیستمهای روانآب رودخانهای را که پشتیبان آبیاری، تولید برقآبی و امنیت غذایی منطقه هستند، تهدید میکند.
همزمان، اقتصادهای پاییندست با تنش آبی فزایندهای مواجه هستند. ارزیابیهای اجلاس ۲۰۲۶ نشان داد که برداشت آب در بخشهایی از آسیای مرکزی از میزان آب تجدیدپذیر فراتر رفته است، به طوری که نرخ وابستگی به آب خارجی در ترکمنستان به ۹۷ درصد و در ازبکستان به حدود ۸۰ درصد رسیده است.
برای منطقهای که کشاورزی آن هنوز به شدت به زیرساختهای آبیاری دوران شوروی وابسته است، این ارقام نشاندهنده یک آسیبپذیری ساختاری اقتصادی است. شوکهای اقلیمی اکنون از طریق حوضههای رودخانهای مشترک و سیستمهای متصل آب و انرژی، به سرعت از مرزها عبور میکنند.
یکی از محورهای اصلی کنفرانس این بود که آسیای مرکزی در حال عبور از بحثهای انتزاعی سیاستگذاری اقلیمی به مرحله بسیار دشوارتر اجرا است. اگرچه این منطقه دارای مکانیسمهای همکاری رسمی متعددی از جمله «صندوق بینالمللی نجات دریای آرال» است، اما هنوز فاقد یک سیستم عملیاتی جامع برای مدیریت خشکسالی منطقهای است. سیستمهای نظارتی بین سازمانها و کشورها پراکنده باقی ماندهاند که این امر توانایی ایجاد سیستمهای هشدار سریع هماهنگ و بانکهای اطلاعاتی مشترک را محدود میکند.
طبق ارزیابیهای مؤسسه بینالمللی مدیریت آب (IWMI)، حدود ۳۰ درصد از منطقه با احتمال خشکسالی ۵۰ درصد یا بالاتر مواجه است و خشکسالیهای شدید هر ۵ تا ۶ سال یکبار در برخی کشورها تکرار میشود. حدود ۷۰ درصد از آسیبهای ناشی از وضعیتهای اضطراری در منطقه به خشکسالی مربوط است. بدون دادههای مشترک و قوانین عملیاتی هماهنگ، خشکسالی میتواند به سرعت به بحران بیاعتمادی میان کشورهای بالادست و پاییندست تبدیل شود.
برخی از سخنرانیهای کنفرانس به عدم تقارن ساختاری در سیستمهای آبی آسیای مرکزی پرداختند. برای نمونه، قرقیزستان به تنهایی حدود ۴۷ درصد از جریان رودخانه سیردریا را تشکیل میدهد، اما تحت ساختارهای تخصیص فعلی، کمتر از ۲ درصد از روانآب توزیعشده حوضه را دریافت میکند.
این عدم تقارن بین هزینهها و منافع، اعتماد پایین به دادههای مشترک و نبود مکانیسمهای اجرایی خارجی، از موانع همکاری طولانیمدت هستند. با این حال، پروژههایی مانند «قنبرآتا-۱» که با مشارکت قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان اجرا میشود، نمونهای از رویکرد جدید بر پایه «اشتراک منافع به جای تقسیم رودخانهها» است.
از سوی دیگر، بررسیهای مالی نشان میدهد آسیای مرکزی در حال حاضر با کسری بودجه سالانه بین ۲ تا ۲.۶ میلیارد دلار در بخش آب مواجه است. در قزاقستان، بهرهوری آبیاری در برخی سیستمها نزدیک به ۵۵ درصد باقی مانده، در حالی که تلفات آب میتواند تا ۴۰ درصد برسد.
کارشناسان تأکید کردند که نیازهای مالی سالانه ازبکستان برای بخش اقلیم بین ۱۵.۷ تا ۳۴ میلیارد دلار برآورد شده که عمدتاً در بخش انرژی متمرکز است.
در حال حاضر، سبد سهام فعال بانک جهانی در آسیای مرکزی شامل ۷۹ پروژه به ارزش حدود ۱۰.۳ میلیارد دلار است که به طور فزایندهای بر امنیت آب، اتصال برق، احیای اراضی و تابآوری اقلیمی تمرکز دارد. همچنین در می ۲۰۲۶، بانک توسعه اوراسیا اعلام کرد که قصد دارد پس از افتتاح دفتر نمایندگی خود در ازبکستان، تا ۱.۵ میلیارد دلار در این کشور سرمایهگذاری کند.
ارزیابیهای بانک جهانی نشان میدهد آسیای مرکزی به دلیل همکاری ناکافی در بخش آب، سالانه حداقل ۴.۵ میلیارد دلار درآمد از دست رفته متحمل میشود، در حالی که منافع اقتصادی ناشی از گسترش تجارت منطقهای برق میتواند از ۱۵ میلیارد دلار فراتر رود. در نهایت، بخش عمدهای از آسیبپذیریهای آسیای مرکزی نه صرفاً هیدرولوژیکی، بلکه ساختاری و نهادی است.
