آیا «مال‌ها» در دوره رونق به کار می‌آیند؟

تب مال‌سازی یا همان احداث مراکز تجاری دیر زمانی است که در کشور بالا گرفته است. مثلا در تهران در هر جای شهر که باشید می‌توانید ساختمان‌های بلندی را ببینید که قرار است به زودی پاساژ و مرکز تجاری شوند و از دیگر سو، تبلیغات احداث و افتتاح مال‌های بزرگ را نیز کم و بیش از رسانه‌ها می‌بینید و می‌شنوید.

برخی از کارشناسان صدور بی رویه مجوز ساخت، از سوی شهرداری برای کسب درآمد، را عامل شیوع این نوع از ساخت و ساز می‌دانند و می‌گویند: که باید هزینه و درآمد شهرداری‌های به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که بدون نیاز به کسب درآمد از طریق صدور مجوز ساخت، به حیات ادامه دهند.

برخی نیز ورود بانک‌ها یا موسسات شبه دولتی به این حوزه را دلیل اصلی قلمداد می‌کنند و مالسازی را یکی از مصادیق بنگاه‌داری بانک‌ها تفسیر می‌کنند. از دیگر سو هستند کارشناسانی که مال سازی را راهی برای گسترش فرهنگ مصرف‌گرایی غربی می‌دانند و می‌گویند این فضاها مخصوصا برای عرضه کالاهای لوکس وارداتی، احداث می‌شوند. در مقابل این انتقادات، کارشناسانی هستند که فراهم شدن امکان خرید با صرفه اقتصادی برای خانوار، مهیا شدن بیش از پیش زمینه برای نظارت نهادهای مسئول بر قیمت‌ها و احتمالا کاستن از تعداد آن دسته از مسافرت‌های خارجی که برای خرید کالا انجام می‌شود را از مزیت‌های مال سازی برمی‌شمارند و وجود مراکز خریدی که به خانواده اجازه خرید به صورت گروهی بدهد را لازمه سبک‌های نوین زندگی‌ می‌دانند.

در این زمینه یک کارشناس اقتصاد مسکن، در خصوص احداث این تعداد از ساختمان‌های تجاری در جای‌جای شهرهای بزرگ، گفت: این سازه‌ها قرار است بخشی از نیروی کار اجتماع را جذب کنند و اگر شرایط فعلی را مدنظر قرار دهیم، بیش از پنج میلیون بیکار داریم که همه متقاضی و نیازمند شغل هستند که درصدی از آنها وارد بخش تولید، درصدی به بخش خدمات و درصدی نیز به شبکه توزیع وارد می‌شوند.

بیت‌الله ستاریان افزود: سهم شبکه توزیع از جذب نیروی متقاضی کار در جامعه، حدود 30 درصد است یعنی در شرایط فعلی نزدیک یک میلیون و 700 هزار نفر از نیروی کار متقاضی، باید وارد شبکه توزیع کشور ‌شوند که اگر این تعداد شغل را در متراژ سرانه فضای تجاری، که برای هر نیروی کار بین 25 تا 30 متر است، ضرب کنیم، عددی به دست می‌آید که نیاز ما به فضای تجاری را مشخص می‌کند.

وی با بیان اینکه همه نیروهای کار نمی‌توانند و نمی‌خواهند وارد حوزه تولید شوند، ادامه داد: در شرایطی که رونق اقتصادی حاکم باشد، به آن مقدار فضای تجاری که اشاره شد نیاز داریم پس با وجود مراکز تجاری فعلی، باز هم نیاز به فضای تجاری در دوره رونق، برآورده‌ نخواهد شد.

وی با اشاره به اینکه متناسب با فضای مسکونی باید درصدی فضای تجاری نیز در جامعه وجود داشته باشد، اظهار کرد: چند سال پیش در تهران این تناسب برای مدت محدودی به هم زده شد و میزان فضای تجاری از نسبتی که باید با فضای مسکونی داشته‌ باشد، بیشتر شد که البته این موضوع موقتی بود و رفع شد.

وی دلیل خالی بودن برخی از مراکز تجاری احداث شده را رکود عنوان کرد و گفت: در شرایط فعلی حتی مغازه‌هایی که در سطح شهر باز هستند نیز مشتری ندارند چراکه اقتصاد در رکود است و بازارها کساد شده اما با ایجاد رونق، وقتی قشر بیکاران به بازار کار بیایند، به این فضاها برای توزیع نیاز خواهیم داشت.

این کارشناس اقتصاد مسکن تاکید کرد: در هر صورت، حتی اگر تولید انجام نشود باز هم توزیع به قوت به کار خود ادامه خواهد داد چراکه جامعه همیشه به کالا و خدمات نیازمند است، حال اگر رونق باشد، کارخانه‌های داخلی تولید می‌کنند و اگر نتوانند تولید کنند یقینا واردات، جای آن را می‌گیرد.

ستاریان احتمال جذب نیروهای مختص تولید به حوزه واردات و توزیع در دوره رکود را نیز یادآور شد و گفت: نیاز جامعه به کالا و خدمات در هر صورت برآورده می‌شود و طبیعی است هرچه تولید ملی ضعیف شود نیروی کار این بخش نیز تقلیل پیدا می‌کند اما از دیگر سو بخش واردات و شبکه توزیع نیازمند نیروی بیشتری خواهد شد.

وی به محاسبه فضای تجاری مورد نیاز براساس الگوی مسکن نیز پرداخت و تصریح کرد: در ایران الگوی مسکن برای خانوار حدود 75 متر است و نیاز سرانه فضای جانبی اعم از فضای خدماتی، تجاری، آموزشی، تفریحی، مذهبی و... به ازای هر متر مربع فضای مسکونی، حدود 1.2 متر مربع برآورد می‌شود. به گزارش صدای اقتصاد، وی با بیان اینکه 20 تا 25 درصد از این فضای سرانه به فضای تجاری اختصاص دارد، افزود: در تهران 180 تا 190 میلیون متر مربع فضای مسکونی داریم که متناسب با آن هنوز فضای تجاری ساخته نشده است.

وی یادآور شد: دو سوی همه خیابان‌های شهر به مغازه و فضای تجاری اختصاص دارد و به گونه‌ای برای شهروندان تصویرسازی می‌شود که گویی کل شهر، فضای تجاری است اما پشت این لایه‌های تجاری، انبوهی از فضای مسکونی وجود دارد و فضای تجاری فعلی در پاسخ به نیاز این فضا و متناسب با نیازها طراحی و ساخته ‌شده است.

با این اوصاف به نظر می‌رسد مال‌ها در دوره رکود بیشتر توزیع‌کننده کالاهای وارداتی به کشور در نبود محصولات تولید داخل قابل به رقابت هستند. حال باید دید که نقش آنها در دوران رونق اقتصادی که بسیاری منتظر آن هستند، چه خواهد بود.