نامه بی‌پاسخ چیت‌چیان برای بودجه

بر اساس ارزیابی‌های این سازمان ایران جزو کشورهایی است که بیشترین برداشت را از آب‌های زیرزمینی خود انجام می‌دهد؛ این اضافه‌برداشت به ویژه در مناطق ورامین و زرند در وضعیتی هشداردهنده است. اما یکی از اقداماتی که مسوولان کشور برای مقابله با برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی انجام داده‌اند، طرح «احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی» بوده است. روز شنبه 24 مرداد جلسه‌یی مشترک میان وزرا، معاونان و مدیران وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی در مورد این طرح برگزار شد. در آن جلسه به بررسی وضعیت تخصیص بودجه به این طرح پرداخته شد و از اختلاف میان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی بودجه با وزارت نیرو در زمینه اولویت‌ بودجه‌دهی به این طرح پرده برداشته شد. بیش از 5 سال از ماجرای طرح احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی می‌گذرد اما هنوز بر سر اعتباردهی به این طرح اختلاف وجود دارد. مسوولان در وزارت نیرو ادعا می‌کنند سازمان مدیریت با وجود ادعاهایی که در زمینه در اولویت داشتن این طرح دارد، هنوز بودجه مورد نظر را به آنها نداده است.

در آن جلسه رحیم میدانی معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا از سازمان مدیریت گلایه کرد و گفت: «برای بنده که متولی سدها هم هستم اولویت تعادل‌بخشی بیشتر از اعتبار سدهاست. این طرح باید در اولویت آنها هم قرار گیرد.» اما اکنون بعد از گذشت قریب به یک ماه از آن جلسه طبق گفته‌های عبدالله فاضلی دبیر ستاد احیای آب‌های زیرزمینی به نظر می‌رسد این حرف‌ها و گلایه‌ها به هیچ نتیجه‌یی نرسیده است. فاضلی در این باره می‌گوید: «متاسفانه بعد از آن گردهمایی مشترک هنوز بودجه‌یی به ما داده نشده است.» او از نامه‌یی خبر می‌دهد که حمید چیت‌چیان وزیر نیرو حدود دو هفته پیش در این مورد برای محمدباقر نوبخت سخنگوی دولت نوشته است. فاضلی می‌گوید: «ما هنوز هیچ گونه جواب کتبی در این زمینه دریافت نکرده‌ایم صرفا می‌گویند که قول‌هایی در این زمینه داده شده است.» علاوه بر این نامه، فاضلی تاکید می‌کند که آنها نیز جلسه‌یی با سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی بودجه داشته‌اند و تنها نتیجه‌یی که از آن حاصل شده است پیش‌نویس موافقتنامه بین شرکت‌ها و سازمان‌های آب است. عوارض بی‌توجهی 6 ماهه این در حالی است که بر اساس گزارش سازمان ملل متحد آب‌های زیرزمینی جزو اصلی‌ترین ذخایر طبیعی زمین به شمار می‌روند. حفاظت از منابع آب‌های زیرزمینی امری بسیار پیچیده است و به مراقبت‌های محلی و منطقه‌یی نیاز دارد. البته نظام‌های آبخوان‌داری فرامرزی ابعاد پیچیده‌یی در سطح بین‌المللی به این ماجرا اضافه می‌کنند. همکاری‌ها و ابتکارات بین‌المللی می‌تواند ارزش افزوده چشمگیری در این باره به همراه داشته باشد. این همکاری‌ها و مشارکت‌های بین‌المللی به ارتقای آگاهی عمومی کمک بسیاری می‌کند و در نتیجه به ابزاری برای مدیریت بهتر تبدیل می‌شود. این مساله جزو اهداف توسعه هزاره است و باید در اولویت انسان‌ها قرار گیرد اما گویا در کشور ما هنوز برخی مسوولان به این مساله باور ندارند. رضا راعی مدیرکل دفتر مطالعات پایه منابع آب نیز در همان جلسه مشترک وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی گفت: «به نظر می‌رسد آنها مشکل را درک نکرده‌اند و به همین خاطر آن را در اولویت خود قرار نداده‌اند.» اما مگر چقدر باید در مورد وضعیت بحرانی آب‌های زیرزمینی گفته و نوشته شود تا بالاخره حیاتی بودن آن درک شود؟ سازمان ملل متحد، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی را «انقلاب خاموش» خوانده است چرا که آب‌های زیرزمینی مانند آب‌های سطحی مقابل چشم ما نیستند؛ ما دریاچه‌ها را با چشم می‌بینیم که خشک شده‌اند اما آب‌های زیرزمینی خاموش و بی‌صدا خشک و تهی ‌می‌شوند و هیچ کس آنها را نمی‌بیند. انقلاب خاموش منجر به افزایش نامنتظره برداشت از آب‌های زیرزمینی در سرتاسر جهان شده است. این امر از یک‌سو منافع و مزیت‌های اجتماعی-اقتصادی بسیاری با خود به همراه داشته است اما از سوی دیگر به شکلی نامتعادل نظام هیدرولوژیکی را در بسیاری از آبخوان‌ها به هم زده است به ویژه در آبخوان‌هایی که با سرعتی پایین تجدید می‌شوند یا هرگز تجدید نمی‌شوند. بیشترین فشار بر مناطق خشک زمین وارد می‌شود. در بسیاری از مناطق به نظر می‌رسد فقدان کنترل صحیح باعث از دست رفتن منابع آب‌های زیرزمینی شود و در نتیجه در درازمدت عرضه آب برای مصارف آبیاری و مصارف شرب با مشکل مواجه شود. در برخی از مناطق، کاهش سطح آب در محدوده یک تا چندین متر در سال است. این موارد بیشتر شامل مناطق خشک و نیمه خشک کره زمین می‌شوند؛ در امریکای شمالی می‌توان به دره‌های مرکزی کالیفرنیا و آبخوان دشت‌های وسیع و همچنین برخی آبخوان‌ها در مکزیک نظیر آبخوان خلیج مکزیک اشاره کرد. وزارت نیرو چه کرده است؟ عبدالله فاضلی علاوه بر مساله تخصیص بودجه به طرح احیا و تعادل‌بخشی، به پیگیری‌های بعد از جلسه مشترک وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی نیز اشاره کرد و گفت: «بیانیه مربوطه از طرف وزارت نیرو به وزارت جهاد کشاورزی ابلاغ شد تا مراحل بعدی اجرایی شدن این طرح پیش برود.» او همچنین از جلسه‌یی در روز دوشنبه همین هفته خبر داد و گفت: «روز دوشنبه این هفته کارگروه مشترکی در قالب جلسه شورای راهبردی طرح احیا خواهیم داشت تا در مورد روش عملیاتی و اجرایی شدن بیانیه مشترک بین دو وزارتخانه بحث کنیم.» او تاکید کرد: «در حقیقت یکی از ارکان اجرایی کردن این گردهمایی، تشکیل کارگروه‌های مشترک میان دو وزارتخانه است. در عین حال دبیرخانه‌یی در وزارت نیرو باید تشکیل شود و گردهمایی‌های بعدی صورت گیرد تا مشکلات ناشی از مصوبات مشترک دو وزارتخانه مورد بررسی قرار گیرد.» دبیر ستاد احیا و تعادل‌بخشی در مورد هوشمندسازی چاه‌های کشور و کنترل برداشت آب‌های زیرزمینی که وزیر نیرو نیز در منطقه کرخه وعده آن را داده بود، گفت: «در مرحله انسجام و برنامه‌ریزی هستیم. امسال بناست برای هوشمندسازی طرح‌ها از محل تامین اعتبار، 90 میلیارد تومان برای هوشمندسازی 23 هزار چاه اختصاص داده شود که هنوز مبلغی داده نشده است.» امروز 22 شهریور 1394 است و حدود 6 ماه از سال می‌گذرد، اوضاع آب‌های زیرزمینی با گذشت هر روز پیچیده و تراژیک‌تر می‌شود و اگر بخواهیم به هیچ نهاد یا گروهی «اتهام» وارد نکنیم، «بروکراسی» دست و پا گیر نظام اداری در ایران، مانع دستیابی به روشی عملی در قبال «انقلاب خاموش آب‌های زیر زمینی» در ایران می‌شود؛ نکته جالب توجه هم اینجاست که این روند اکنون دیگر از دیدگاه عموم «روتین» و «علی‌السویه» تلقی می‌شود. عباس پاپی‌زاده عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس در واکنش به عدم پاسخگویی سازمان مدیریت در قبال واریز بودجه این طرح می‌گوید: «این رویکرد در تمام طرح‌ها و حوزه‌ها وجود داشته و غیر طبیعی نیست».

این اظهارنظر و استفاده از کلمه «طبیعی» برای توصیف این تعلل با عواقب فاجعه‌بار که زیست مردم را تهدید می‌کند، نشان می‌دهد تا چه اندازه این معضلات رنگ و بوی «روزمرگی» به خود گرفته است. در حالی که هر روز یکی از بدنه دولت از عمق فاجعه بحران آب می‌گویند و «تمدن» و «آینده» ایران را در گرو مدیریت این بحران تلقی می‌کنند، شاید بتوان گفت که از حرف تا عمل فاصله بسیار زیادی است. فاصله‌یی که باید امیدوار بود قدمی در راستای کاهش آن برداشته شود. همچنین در راستای یافتن پاسخی در زمینه تعلل واریز بودجه طرح تعادل‌بخشی آب‌های زیر زمینی با سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ارتباط گرفته و خواهان پاسخ شد که تا لحظه نوشته شدن و تنظیم این گزارش امکان برقراری ارتباط با مسوولان مرتبط با این قضیه از جمله دکتر حمیدرضا عدل مدیرکل دفتر امور آب این سازمان محقق نشد