آن ها در مواقعی از سال به طور جدی به اجرای موسیقی مذهبی می پرداختند و علاوه بر آن فعالیت های هنری غیر مذهبی هم داشتند.افراد دیگری نیز بودند که فقط در حوزه موسیقی مذهبی مثل مناجات خوانی و تعزیه فعالیت می کردند.
زندهیاد روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران از شاخص ترین مناجات خوان عصر قاجار و پهلوی اول چنین یاد میکند: «به راستی کسی که با سبک مطلوب و دلپذیری مناجات میکند و صوتاش آدمی را از خواب غفلت به هوش میآورد، بهترین وسیلهی تزکیهی نفس و بیداری روان است. بهخصوص مناجاتکنندهای که به رموز موسیقی واقف باشد و اشعار را در گوشههای مختلف و متنوع دستگاهها بخواند. مانند سیدحسین عندلیب اصفهانی که در این فن مهارتی به سزا داشت و هنگامی که در گلدستهی مسجد سپهسالار تهران در شبهای ماه رمضان مناجات میکرد، همهی خفتگان را به هوش میآورد و مجذوب میکرد.»
اذان که در فرهنگ ایرانی- اسلامی به بانگ مسلمانی هم شهرت دارد، یکی از گونه های مناجات به شمار می رود و لحن مخصوص به خود دارد. چنان که معمولاً در دیگر مناجات ها از آهنگ اذان استفاده نمی شود. زیرا شیوه بیان واژگان آن صرفاً مناجات نیست و یک حالت اعلان و فراخوان هم دارد.یعنی آهنگی چند منظوره است که هم مناجات گونه، هم شعار گونه و هم اعلانی برای تجمع مسلمین جهت اقامه نماز می باشد.
در اواخر عهد قاجاریه، غالب موذنان بر اساس الگوهای عربی اذان می گفتند. زیرا این سنت به همان ترتیبی که پس از فتح ایران توسط اعراب، وارد شده بود برگزار می شد. اما اذان گویی با لحن خاص موسیقی ایرانی و مشخصاً نوع شهری آن که به موسیقی دستگاهی یا سنتی هم شهرت دارد، در اوایل دوره پهلوی اول توسط جناب دماوندی از خوانندگان طراز اول آن زمان صورت گرفت.
نخستین نمونه ضبط شده روی صفحات گرامافون در سال 1308 خورشیدی (1929 میلادی)، متعلق به ایشان است. این اذان در فواصل بیات ترک و مشخصاً درآمد اول خوانده شده است.علاوه بر این، سید حسین طاهرزاده خواننده مشهور مکتب اصفهان که از اواخر دوره قاجار تا اوایل حکومت پهلوی دوم می زیست، نمونه هایی از مناجات خوانی با سبک موسیقی ایرانی در کارنامه خود به جا نهاده است.
بخش آغازین اذان با صدای سید حسین طاهر زاده را از لینک زیر دانلود کنید.
لینک دانلود