4.5میلیون خانوار زن سرپرست در سال1404

حتی با تثبیت باروری از سال ۱۳۹۴ به بعد در سطح ۲.۱ فرزند و جلوگیری از افزایش بیشتر آن، پایه هرم سنی جمعیت (جمعیت صفرتا ۴ ساله) تا سال ۱۳۹۷ همچنان رو به پهن شدن خواهد بود و دامنه موج دوم جمعیت تنها اندکی کوچک تر از موج اول (موج جمعیتی دهه ۶۰) خواهد بود . کل جمعیت، جمعیت واقع در سنین کار، جمعیت واقع در سنین دانش آموزی و جمعیت سالمند در دوره ۱۴۰۴-۱۳۹۰ رو به افزایش خواهد بود. ولی جمعیت واقع در سنین دانشجویی و جمعیت جوان (جمعیتی که بیشتر در معرض ورود به بازار کار و ازدواج است) کاهش خواهد یافت. البته در سال های بعد از این دوره، دوباره این جمعیت ها روند صعودی خواهند گرفت. سرعت و شتاب افزایش یا کاهش جمعیت و بازتاب آن بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع یکی از مسائل و مشکلاتی است که بسیاری از کشورهای جهان ازجمله کشور ما با آن مواجه است. بدون تحلیل درست از تعداد جمعیت و ساخت و توزیع آن در آینده، هرگونه برنامه ریزی با تهدید جدی همراه خواهد بود. اگرچه بسیاری از کارشناسان روندهای جمعیتی را از سیاست گذاری های این حوزه متاثر نمی دانند اما حداقل پیش بینی مولفه های اصلی جمعیت با حفظ روندهای موجود یا با فرض اثرگذاری سیاست ها یکی از ضرورت های کشور است. در همین راستا تعادل اقدام به انتشار یک طرح پژوهشی در حوزه آینده نگری جمعیت کشور می کند تا این ابزار مهم برای برنامه ریزی و تحلیل را در اختیار صاحبنظران، کارشناسان و مسوولان قرار دهد . یک پژوهش جمعیت شناسی نشان می دهد که با توجه به سیاست های جمعیتی در ایران و با حفظ این سیاست ها در افق ۱۴۰۴، ۵.۴ میلیون خانوار زن سرپرست در ایران وجود خواهد داشت . فروض این پیش بینی جمعیت براساس جمیع اطلاعات کسب شده و سیاست کلی جمعیت که رسیدن به نرخ باروری بیش از حد جانشینی را یکی از اهداف قرارداده است، به شرح زیر درنظر گرفته شد : ۱- جمعیت پایه پیش بینی، جمعیت کشور به تفکیک گروه های سنی پنج ساله و جنسیت براساس سرشماری سال ۲۳۹۰ است. تنها جمعیت گروه سنی صفر ساله (که بیشترین خطا را نسبت به آمار ثبتی دارد) براساس آمار موالید ثبت شده سازمان ثبت احوال طی دوره یک ساله منتهی به سرشماری ۱۳۹۰ و اعمال احتمال بقا روی آن و موالید اتباع بیگانه، تصحیح شده و ۱۴۰ هزار نفر به آن افزوده گشت . ۲- در بند ۱ سیاست های کلی جمعیت که در ابتدای سال ۱۳۹۳ توسط مقام معظم رهبری ابلاغ شد، بر افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی تاکید شده است. بنا بر این پیش بینی جمعیت در ۲ سناریو با فروض باروری مختلف صورت گرفت. در هر دو سناریو الگوی میزان باروری ویژه سنی به دست آمده از آمار ثبتی و ولادت به تفکیک گروه سنی مادران از سازمان ثبت احوال کشور در سال ۱۳۹۰ مورد استفاده قرار گرفت. در سناریو اول با توجه به روند افزایشی نرخ باروری طی دو سال ۹۱ و ۹۲ و برآوردهای معاونت برنامه ریزی، نرخ باروری کل از ۱.۸۹ فرزند در سال ۱۳۹۰ به ۲.۱ فرزند در سال ۱۳۹۴ افزایش یافت و پس از آن در همین حد ثابت ماند. در سناریو دوم با توجه به برآورد مرکز آمار ایران، نرخ باروری کل از ۱.۸ فرزند در سال ۱۳۹۰ به ۲.۱ فرزند در سال ۱۳۹۹ افزایش یافت و پس از آن تا سال ۱۴۰۴ ثابت ماند . ۳- امید زندگی مردان و زنان که در سال ۱۳۹۰ براساس نتایج مرکز آمار ایران به ترتیب ۷۲.۱ و ۷۴.۶ سال بوده است، فرض شده است با روند افزایش تدریجی در سال ۱۴۰۴ به ۷۳.۷ و ۷۷.۸ سال رسد . ۴- به دلیل در دسترس نبودن تصویر درستی از میزان مهاجرت های بین المللی کشور حتی در زمان حال و گذشته و امکان ناپذیری پیش بینی تغییرات آن در سال های آتی، این پیش بینی جمعیت بدون در نظر گرفتن عامل مهاجرت های بین المللی و تنها تحت تاثیر تحولات باروری و مرگ ومیر صورت گرفته است. در این گزارش تحولات جمعیت کشور در گروه های سنی پنج ساله و به تفکیک مرد و زن و در گروه های سنی مورد نیاز تا سال ۱۴۰۴ پیش بینی شده است . نتایج پیش بینی جمعیت نتایج پیش بینی جمعیت در دو سناریو که بسیار به هم نزدیک است، نشان می دهد که حجم جمعیت کشور از ۷۵.۲۹ میلیون نفر در سال ۱۳۹۰، تا سال ۱۴۰۴ در سناریو اول به ۸۹.۹۸ میلیون نفر و در سناریو دوم به ۸۹.۳۳ میلیون نفر افزایش می یابد. بنابراین انتظار می رود در یک دوره ۱۴ ساله بین ۱۴ تا ۱۵ میلیون نفر (به طور متوسط سالی یک میلیون نفر) به جمعیت کشور افزود شود. حجم جمعیت صفرتا ۱۴ ساله کشور از ۱۷.۷۱ میلیون نفر در سال ۱۳۹۰، تا سال ۱۴۰۴ در سناریو اول به ۲۲.۱۷ میلیون نفر و در سناریو دوم به ۲۱.۵۲ میلیون نفر افزایش خواهد یافت. بنابراین انتظار می رود در یک دوره ۱۴ ساله حدود ۴ میلیون نفر به جمعیت صفرتا ۱۴ ساله کشور افزوده شود. جمعیت ۶۴-۱۵ ساله کشور از ۵۳.۲۴ میلیون نفر در سال ۱۳۹۰ در هر دو سناریو به صورت مشابه با افزایش حدود ۸ میلیون نفری به ۶۱.۰۵ میلیون نفر در سال ۱۴۰۴ افزایش می یابد و جمعیت ۶۵ ساله به بالا نیز با افزایش ۲.۴ میلیون نفری از ۴.۳۴ میلیون نفر به ۶.۷۶ میلیون نفر افزوده می شود. یادآوری می شود این دو گروه جمعیتی در افق ۱۴ ساله به میزان باروری سال های آینده بستگی ندارند. در سناریو اول نرخ رشد طبیعی جمعیت از ۱.۳ درصد در سال ۱۳۹۰ تا انتهای دوره (۱۴۰۴) به ۰.۹۹ درصد، و در سناریو دوم نرخ رشد طبیعی جمعیت از ۱.۲۱ درصد در سال ۱۳۹۰ تا انتهای دوره (۱۴۰۴) به یک درصد کاهش خواهد یافت. کاهش نرخ رشد جمعیت به دلیل ساختار سنی جمعیت و کاهش جمعیت واقع در سنین باروری است و با وجود افزایش نرخ باروری به وقوع خواهد پیوست. بار تکفل یا نسبت وابستگی که از تقسیم مجموع جمعیت صفرتا ۴ ساله و ۶۵ ساله به بالا به جمعیت ۶۴-۱۵ ساله به دست می آید از ۰.۴۱ در سال ۱۳۹۰، تا انتهای دوره (۱۴۰۴) در سناریو اول به ۰.۴۷ و در سناریو دوم به ۰.۴۶ افزایش می یابد. در هر دو سناریو تا افق چشم انداز، کشور در پنجره جمعیتی قرار خواهد داشت. براساس جدول فوق کل جمعیت، جمعیت بالای ۱۰ سال، جمعیت زیر ۱۵ سال، جمعیت ۶۴-۱۵ ساله، جمعیت بالای ۶۵ سال و جمعیت ۱۷-۶ ساله در دوره ۱۴۰۴-۱۳۹۰ روند افزایشی خواهند داشت. ولی جمعیت ۲۹-۱۵ ساله، ۲۴-۱۸ ساله و ۲۹ -۲۰ ساله کاهش خواهند یافت. این امر نیز از ورود متولدین دهه ۸۵-۱۳۷۵ که حجم کمتری نسبت به متولدین دهه های قبل خود دارند و خروج متولدین دهه ۷۵-۱۳۶۵ از این گروه های سنی، در دوره ۱۴۰۴-۱۳۹۰ ناشی می شود . حتی با تثبیت باروری از سال ۱۳۹۴ به بعد در سطح ۲.۱ فرزند و جلوگیری از افزایش بیشتر آن، پایه هرم سنی جمعیت (جمعیت صفرتا ۴ ساله) تا سال ۱۳۹۷ همچنان رو به پهن شدن خواهد بود و دامنه موج دوم جمعیت تنها اندکی کوچک تر از موج اول (موج جمعیتی دهه ۶۰) خواهد بود. کل جمعیت، جمعیت واقع در سنین کار، جمعیت واقع در سنین دانش آموزی و جمعیت سالمند در دوره ۱۴۰۴-۱۳۹۰ رو به افزایش خواهد بود. ولی جمعیت واقع در سنین دانشجویی و جمعیت جوان (جمعیتی که بیشتر در معرض ورود به بازار کار و ازدواج است) کاهش خواهد یافت. البته در سال های بعد از این دوره، دوباره این جمعیت ها روند صعودی خواهند گرفت. پیش بینی می شود در ادامه روند گذشته، ضریب شهرنشینی از۷۱.۴ درصد در سال ۱۳۹۰ به حدود ۷۴ درصد در سال ۱۳۹۵، ۷۶ درصد در سال ۱۴۰۰ و ۷۷.۵ درصد در سال ۱۴۰۵ افزایش یابد. نتایج پیش بینی جمعیت در گروه های سنی و جنسی در این دو سناریو منعکس می شود . برآورد تعداد خانوار برای بسیاری از برنامه ریزی ها از جمله برآورد تعداد مسکن مورد تقاضا، برآورد تعداد خانوار در سال های آینده مورد نیاز است. یکی از ساده ترین روش های پیش بینی تعداد خانوار، ثابت در نظر گرفتن بعد خانوار و تقسیم جمعیت بر بعد خانوار است تا تعداد خانوار در سال های آتی به دست آید. در صورتی که بعد خانوار طی زمان ثابت باقی نمی ماند . عواملی چون سن ازدواج، شیوع خانوارهای گسترده، میزان مستقل زندگی کردن افراد مجرد یا مطلقه در سنین بزرگسالی یا باقی ماندن در خانوار اولیه، آهنگ خروج فرزندان از خانوار برای تحصیل، اشتغال، سربازی یا مهاجرت و میزان های ازدواج و طلاق، مرگ و میر در خانوار تک نفره و... بر تعداد خانوار و به تبع آن بر بعد خانوار تاثیر می گذارد. میزان بسیاری از متغیرهای فوق مثل ازدواج و طلاق، تحصیل، اشتغال، انجام خدمت وظیفه، مهاجرت و... تحت تاثیر ساختار سنی جمعیت است. بنابراین می توان گفت ساختار سنی جمعیت به صورت غیرمستقیم یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر رشد تعداد خانوارها در کشورها است . نکته مهم دیگر آن که، خانوارهای زن سرپرست نیز طی سال های ۹۰-۱۳۸۵ افزایش قابل توجهی نشان داده است. باتوجه به کثرت عوامل موثر و پیچیدگی پیش بینی تعداد خانوار، در این گزارش با روشی نوین تعداد خانوار برآورد شده است که در ادامه توضیح داده می شود. با توجه به تثبیت سهم مردان سرپرست خانوار از کل جمعیت مردان در هر گروه سنی در دو سرشماری ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰، همین الگو برای سال های آینده نیز در نظر گرفته شد. بدین ترتیب با اعمال این الگو روی نتایج پیش بینی جمعیت در سال های آینده تعداد مردان سرپرست خانوار یا به عبارت دیگر خانوارهای مرد سرپرست محاسبه شد. سهم خانوارهای زن سرپرست از کل خانوارها از ۷.۸ درصد در سال ۱۳۸۵ با بیش از ۵۵ درصد رشد به ۱۲.۱ درصد در سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است. در این پیش بینی فرض شده است که روند افزایشی سهم خانوارهای زن سرپرست از کل جمعیت زنان در گروه های سنی در هر دوره ۵ ساله آینده به میزان نصف دوره ۵ ساله گذشته ادامه یابد. در این صورت سهم خانوارهای زن سرپرست از ۱۲.۱ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۱۳.۴۴ درصد در سال ۱۳۹۵ و ۱۵.۰۵ درصد در سال ۱۳۹۹ و ۱۵.۵۰ درصد در سال ۱۴۰۰ افزایش یابد. با در نظر گرفتن مجموع خانوارهای زن سرپرست و مرد سرپرست، تعداد کل خانوارها در سال ۱۳۹۵ برابر ۲۴.۵۷ میلیون و بعد خانوار ۳.۲۹ نفر و در سال ۱۳۹۹ نیز تعداد خانوار ۲۷.۳۱ میلیون و بعد خانوار ۳.۱۲ نفر و در سال ۱۴۰۰ نیز تعداد خانوار ۲۸ میلیون و بعد خانوار ۳.۰۸ نفر برآورد می شود . مهم ترین ویژگی ها و تحولات جمعیتی کشور * ایران هفدهمین کشور پرجمعیت جهان است و نرخ رشد جمعیت ایران از گذشته تاکنون به مراتب بالاتر از متوسط نرخ رشد جمعیت دنیا بوده است. در سال ۲۰۱ نیز نرخ رشد طبیعی جمعیت جهان ۱.۲ و ایران ۱.۴ درصد بوده است. ایران در سال های اخیر در پنجره جمعیتی (سال های طلایی جمعیت) قرار دارد . * در حال حاضر گروه سنی جوانان بیشترین حجم و مرکز ثقل جمعیت کشور را تشکیل می دهند و برنامه ریزی جهت تامین نیازهای آنان (بخصوص از طریق ایجاد اشتغال) و استفاده بهینه از پنجره جمعیتی اولویت اول از دیدگاه سیاست های جمعیتی است . * تعداد موالید سالانه ثبت شده در یک روند صعودی از ۱.۲ میلیون نفر در سال ۱۳۷۷ به ۱.۵ میلیون نفر در سال ۱۳۹۲ افزایش یافته است و نرخ رشد طبیعی سالانه جمعیت کشور با توجه به آمار ثبتی موالید و مرگ ومیر (بدون در نظر گرفتن مهاجرت) در ۱۵ سال گذشته صعودی بوده است. (از ۱ به ۱.۴ درصد) * نرخ باروری کل که پس از یک دوره ۱۵ ساله کاهشی، نزدیک ۱۰ سال در حدود ۱.۹ فرزند تثبیت شده بود، طی دو سال ۹۱ و ۹۲ به ۲ فرزند افزایش یافت. اگر نرخ باروری را برای زنان دارای همسر محاسبه کنیم ۱.۷۵ برابر نرخ باروری کل بوده و از ۳.۳ فرزند در سال ۹۰ به ۳.۵ فرزند در سال ۹۲ افزایش یافته است. بنابراین میزان باروری زنان دارای همسر پایین نیست و تنها با اندکی کاهش میزان تجرد در بین زنان، به آسانی نرخ باروری کل به میزان جانشینی می رسد . * در سال های گذشته مضیقه ازدواج یکی از دلایل اصلی افزایش میزان تجرد زنان بوده است. شواهد نشانگر آن است که این روند در حال تغییر جهت دادن است و در سال های آتی بدون هیچ اقدام خاصی از میزان تجرد زنان کاسته خواهد شد که منجر به افزایش نرخ باروری کل کشور می شود. میانگین سن ازدواج زنان (از روش مستقیم با استفاده از آمار ثبتی) بالا نیست (۲۲.۱ سال در سال ۱۳۹۱) و برای متولدین سال های ۱۳۶۵ به بعد در حال کاهش است ولی طلاق به سرعت در حال افزایش است . * حجم جمعیت ۶۵ ساله به بالا در دوره ۱۴۰۴-۱۳۹۰ ، ۱.۵ برابر خواهد شد و سهم آنان از کل جمعیت از ۵.۸ درصد به ۷.۵ درصد می رسد. افزایش جمعیت سالمند تدریجی و گریزناپذیر است ولی می توان برای حمایت بیشتر از سالمندان برنامه ریزی کرد . * تعداد و سهم خانوارهای زن سرپرست از سال ۱۳۸۵ به بعد افزایش قابل توجهی نشان می دهد و انتظار می رود در سال ها آینده نیز این رقم افزایش یابد. این خانوارها بیشتر در معرض فقر و آسیب های اجتماعی هستند و توجه ویژه یی را در برنامه ریزی طلب می کنند . * روند افزایش نرخ باروری طرح ۹۲-۱۳۹۰ نشانگر آن است که نرخ باروری قبل از سال ۱۳۹۵ به حد جانشینی (۲.۱ فرزند) می رسد. در این شرایط بهترین مسیر جمعیتی، جلوگیری از افزایش بیشتر نرخ باروری و تثبیت آن در حد جانشینی از سال ۱۳۹۵ به بعد است. در صورت تثبیت نرخ باروری در حد ۲.۱ فرزند، جمعیت کشور تا سال ۱۳۹۹ به ۸۵ میلیون نفر می رسد. در این سال شاهد دامنه بزرگ موج دوم جمعیت کشور در پایه هرم سنی هستیم که تنها اندکی کوچک تر از موج اول جمعیت (انفجار جمعیت دهه ۶۰) خواهد بود. جمعیت کشور در افق چشم انداز (سال ۱۴۰۴) نیز به ۹۰ میلیون نفر و نرخ رشد جمعیت به یک درصد خواهد رسید .