"ظرفیت توسعه‌کمی اراضی‌کشاورزی نداریم"

همایش روز 25دی مرکز اما این‌بار میزبانی غیردولتی داشت. حدود 800نفر از فعالان داخلی صنایع مختلف بخش کشاورزی و 50نماینده خارجی از 33کشور مختلف جهان، دور هم جمع شدند تا فرصت‌های سرمایه‌گذاری در این صنعت ضعیف را بررسی کنند. معاون کم‌حرف وزیر کشاورزی نیز در این گردهمایی بود؛ ‌عباس کشاورز در نخستین حضورش در میان فعالان بخش خصوصی اعلام کرد کشور دیگر ظرفیت توسعه کمی اراضی کشاورزی را ندارد و باید با استفاده از ظرفیت موجود بهره‌وری را بالا برد وگرنه امنیت غذایی کشور با بحران مواجه خواهد شد. عباس کشاورز، معاون وزیر جهادکشاورزی همان قدر که نام خانوادگی‌اش بامسماست، صحبت‌هایش گوش‌نواز -و شاید هم نگران‌کننده- هستند. کشاورز از صنعت درحال احتضاری سخن می‌گفت که بحران‌های متعددی گریبانش را می‌فشارند؛ بحران آب، بحران کمبود نقدینگی و بحران عدم بهره‌وری کافی. به‌گفته کشاورز، ایران در سال‌های مابین 64 تا 68خورشیدی، واردات کشاورزی کمتر از 10میلیون‌تن در سال داشته است، حال آنکه امروز واردات کشاورزی ایران سر به 20میلیون‌تن در سال می‌ساید. «امنیت غذایی ما امروز در معرض بحران جدی است؛ ما دیگر ظرفیت توسعه کمی اراضی کشاورزی را در کشور نداریم؛ بحران آب در ایران بیداد می‌کند و خشک شدن دریاچه ارومیه فقط شاخصی است که نشان می‌دهد عمق بحران چقدر است.» کشاورز مثالی می‌زند: «در طول برنامه‌های سوم، چهارم و پنجم توسعه، افزایش تولید شکر همیشه دنبال می‌شده و جزو اهداف اصلی بوده است، ولی زمین‌های زیرکشت چغندر خام در همین مدت از 190‌هزار هکتار به 90‌هزار هکتار رسیده است.» کشاورز اعتقاد دارد که مشکل مبتلا به کشاورزی ایران، «ناپایداری» آن است. به‌گفته وی ایران در طول 10سال گذشته، پیشرفت خاصی در تولید محصولات کشاورزی نداشته است. به‌گفته کشاورز بررسی‌های داخلی و خارجی نشان می‌دهند که استفاده از کود مناسب تا 50درصد در افزایش عملکرد در کشاورزی موثر است، اما خود دولت گاهی کود وارداتی و یارانه‌یی در اختیار کشاورزان کشور قرار می‌دهد که از کیفیت پایینی برخوردار است و نمی‌توان با استفاده از کود بی‌کیفیت، به افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی امیدوار بود. «ما باید به سمت مصرف کمتر آب برویم، باید محصولات کشاورزی پرمصرف را با محصولات کم‌مصرف جایگزین کنیم.» وی بخش دیگری از سخنانش را به سموم کنترل‌کننده آفات کشاورزی اختصاص داد و گفت: «تولید محصولات کشاورزی وابستگی شدیدی به سموم دفع و کنترل‌کننده آفات دارد؛ حتی تولید بعضی محصولات مثل پنبه، سبزیجات و صیفی‌جات اساسا منوط به استفاده از سموم است. ما در بخش سموم هم مشکل کیفی داریم و هم مشکل کمی. برآورد‌ها نشان می‌دهد در حدود 40درصد محصولات کشاورزی ایران به‌دلیل در دسترس نبودن سموم مناسب و باکیفیت از بین می‌روند؛ هر چند این جا دیگر قصور از دولت نیست، چراکه تهیه و توزیع سموم از سال83 به بخش خصوصی سپرده شده است.» با نماینده تنها شرکت امریکایی دعوت‌شده به همایش صحبت می‌کنم. پیرمردی است بشاش که گوش‌هایش کمی سنگین است و مجبورم سوال کلاسیک‌ام را در شلوغی لابی سالن همایش بلندتر برایش تکرار کنم: «چرا به ایران آمدید؟» «ایرانی‌ها را دوست دارم؛ شما مردمان مهمان‌نوازی هستید.» اصل مطلب را اما بعد از این حاشیه جذاب می‌گوید: «ایران بازار بزرگی دارد، نمی‌توان از این بازار بزرگ غافل شد.» تحریم‌ها را مهم نمی‌داند و گویا سدی هم در مقابل شرکت‌اش ایجاد نکرده‌اند وگرنه اینجا نبود که جدیدترین محصول شرکت‌اش، نوعی ماده شیمیایی تقویت‌کننده خاک را رونمایی کند. وقتی از او می‌پرسم که آیا تنها شرکت امریکایی فعال در صنعت کشاورزی ایران است، می‌گوید: «نمی‌دانم، مطمئن نیستم.» نماینده شرکت LS، که وابسته به یکی از شرکت‌های الکترونیکی معروف دنیاست، می‌گوید که بازار ایران بازار بسیار جذابی است. «این شرکت از بزرگ‌ترین تولید‌کنندگان جهانی تراکتور و سایر ماشین‌آلات کشاورزی است و در منطقه غرب آسیا، چین، برزیل و امریکا هم نمایندگی و کارخانه تولید‌کننده دارد. به‌گفته نماینده این شرکت، درحال‌حاضر سالانه بیش از 50000دستگاه تراکتور در جهان می‌فروشیم و خوشحالیم که با ایران هم وارد معامله می‌شویم.» شرکت‌های دیگری هم در این همایش نماینده دارند. هلند، چین، هند، ژاپن و فرانسه در بین 33کشوری قرار دارند که صنعت کشاورزی ایران را مناسب سرمایه‌گذاری و عقد قرارداد تشخیص داده‌اند. سوپرمارکت‌های کشاورزی در راه‌اند یکی از فعالان بخش خصوصی ایران نیز از خوف‌ورجاهای خود این‌طور می‌گوید: سال خورشیدی که رو به پایان است برای بخش کشاورزی سالی سخت، خشک و پراسترس بود. «تا امروز دولت جدید اهتمام خوبی در بخش آب داشته است؛ به جرات می‌گویم که آنچه امسال از لحاظ مالی به بخش آب اختصاص داده شده بیش از مجموع 30سال گذشته است ولی خود این مساله نشان‌دهنده بحران آب در کشور هم هست. کشاورزی ما امروز از وضعیت 20سال قبل خودمان هم عقب‌تر است.» محمدرضا شریفی یکی از ضعف‌های اساسی صنعت کشاورزی ایران را نبود سوپرمارکت‌های تخصصی و ویژه کشاورزی می‌داند که می‌توانند تمام نیاز‌های کشاورز را به‌طور کامل فراهم کنند. وی می‌گوید شرکت متبوع‌اش تا به امروز دو سوپرمارکت ویژه فروش محصولات کشاورزی تاسیس کرده است و به‌زودی در تمام مراکز استان‌های کشور هم شعبه‌هایی تاسیس خواهد کرد. می‌گویند ناصرالدین شاه قاجار با خدم و حشم خود به منطقه خوش آب و هوایی رفته بود و زیر خیمه و خرگاه همایونی قلیان می‌کشید. بدنه قلیان شاه از جنس طلا بود و این یکی از همراهان را به طمع انداخت؛ جستی زد و قلیان طلا را ربود و پا به فرار گذاشت. نگهبانان شاه در پی وی دویدند تا دستگیرش کنند ولی شاه بانگ برآورد که: «بی‌فایده است، بگذارید برود.» نگهبانان گفتند که اعلی‌حضرتا، اگر رخصت داده بودید او را می‌گرفتیم. شاه گفت: «هرگز به او نمی‌رسیدید؛ چون او برای خاطر خود می‌دوید و شما برای من.» داستان شاه قاجار و قلیان طلا، ولو ساختگی، استعاره‌یی است از تلاش‌های موازی دولت و بخش خصوصی در کشور ما. شاید اگر بگذاریم «آنکه برای خود می‌دود»، نفسی بکشد و جای بخش دولتی لخت، سنگین و کم‌بازده را بگیرد، بتوانیم به زنده شدن بیمار محتضر بخش کشاورزی هم چشم امیدی داشته باشیم.