بازار آزاد چیست و چه محدودیت هایی دارد؟

​این نظام توصیف چکیده‌ای از تمام مبادلات داوطلبانه‌ای است که در یک محیط اقتصادی معین انجام می شوند. بازارهای آزاد با نظم خود به خودی و غیرمتمرکز ترتیباتی مشخص می شوند که افراد جامعه از طریق آن‌ها تصمیمات اقتصادی خود را اتخاذ می‌کنند. اقتصاد بازار آزاد بر اساس قوانین سیاسی و حقوقی کشورها ممکن است از بسیار بزرگ تا کاملاً غیرقانونی متغیر باشد.

نکات کلیدی

یکی از ویژگی‌های کلیدی بازارهای آزاد، عدم وجود معاملات تحمیلی (اجباری) یا مشروط بودن معاملات است.

اگرچه در واقعیت هیچ اقتصاد بازار آزاد خالصی وجود ندارد و همه بازارها از جهاتی محدود هستند، اقتصاددانانی که میزان آزادی بازارها را اندازه گیری می کنند به طور کلی رابطه مثبتی را بین بازارهای آزاد و معیارهای رفاه اقتصادی مشاهده کرده‌اند.

آشنایی با بازار آزاد

اصطلاح «بازار آزاد» گاهی اوقات به عنوان مترادف سرمایه داری طرفدار حذف مداخله دولتی نیز استفاده می شود. وقتی بیشتر افراد درباره «بازار آزاد» بحث می کنند، منظورشان اقتصادی است که در آن مانعی برای رقابت وجود نداشته باشد و فقط معاملات خصوصی بین خریداران و فروشندگان انجام شود. بااین‌حال، تعریف فراگیرتر بازار آزاد باید هر گونه فعالیت اقتصادی داوطلبانه را تا زمانی که توسط مقامات مرکزی تحمیل یا کنترل نشده باشد، شامل شود.

با استفاده از این توصیف، سرمایه داری طرفدار حذف مداخله دولتی و سوسیالیسم داوطلبانه هر یک نمونه هایی از بازار آزاد خواهند بود، اگرچه سوسیالیسم داوطلبانه شامل مالکیت مشترک بر وسایل تولید می‌شود. ویژگی مهم بازار آزاد عدم تحمیل یا عدم وجود محدودیت های قهری در مورد فعالیت های اقتصادی است. اجبار در بازار آزاد فقط با توافق قبلی دوجانبه در یک قرارداد داوطلبانه ممکن است روی دهد مانند راهکارهای قراردادی که توسط قانون مسئولیت مدنی اجرا می شود.

ارتباط بازار آزاد با سرمایه داری و آزادی فردی

هیچ کشور نوینی با بازار آزاد کاملاً مهار نشده عمل نمی کند. بااین‌وجود، آزادترین بازارها معمولا در کشورهایی وجود دارند که به مالکیت خصوصی، سرمایه‌داری و حقوق فردی ارج می‌نهند. این رابطه منطقی به نظر می‌رسد زیرا نظام‌های سیاسی خاصی که از وضع مقررات یا تخصیص یارانه برای رفتارهای فردی دوری می‌کنند، لزوماً دخالت کمتری در معاملات اقتصادی داوطلبانه دارند. علاوه بر این، احتمال رشد و بالندگی بازارهای آزاد در نظام‌هایی که در آن‌ها حقوق مالکیت به خوبی محافظت می شوند و سرمایه داران انگیزه ای برای کسب سود دارند، بیشتر است.

بازارهای آزاد و بازارهای مالی

در بازارهای آزاد، ممکن است بازارهای مالی برای تسهیل نیازهای تامین مالی افرادی که نمی توانند یا نمی خواهند به تنهایی هزینه‌های خود را تامین مالی کنند، ایجاد شوند. به عنوان مثال، برخی از افراد یا کسب و کارها تلاش می‌کنند با اجتناب مستمر از مصرف تمام ثروت فعلی خود میزان پس‌انداز خود را افزایش دهند. برخی افراد دیگر در استفاده از وجوه پس انداز شده برای پیگیری فعالیت های کارآفرینانه مانند راه اندازی یا گسترش یک کسب و کار، تخصص پیدا می‌کنند. این بازیگران می توانند از معامله اوراق بهادار مالی مانند سهام و اوراق قرضه سود ببرند.

برای مثال، پس‌اندازکنندگان می‌توانند اوراق قرضه بخرند و پس‌اندازهای فعلی خود را با وعده دریافت وجوه پس‌انداز خود به اضافه پاداش یا بهره اضافی در آینده با کارآفرینان معامله کنند. در هنگام خرید سهام، افراد پس انداز خود برای ادعای مالکیت بر درآمدهای آتی معامله می‌کنند. هیچ نمونه نوینی از بازارهای مالی کاملا آزاد وجود ندارد.

محدودیت های رایج در بازار آزاد

تمام محدودیت های بازار آزاد از تهدیدهای ضمنی یا صریح اعمال زور استفاده می کنند. مثال‌های رایج در این زمینه عبارتند از: ممنوعیت مبادلات خاص، مالیات، مقررات، دستور برای رعایت شرایط خاص در بورس، الزامات صدور مجوز، نرخ‌های ارز ثابت، رقابت برای خدمات عام‌المنفعه، وضع معیارهای کنترل قیمت و سهمیه‌بندی تولید و خرید کالا یا شیوه‌های استخدام کارمندان. توجیهات رایجی برای اعمال محدودیت های سیاسی بر بازارهای آزاد ارائه می‌شوند عبارتند از: ایمنی مصرف کننده، رعایت انصاف بین گروه های مختلف مرفه یا محروم در جامعه و تامین کالاهای عمومی. توجیه ظاهری این محدودیت‌ها هرچه که باشد، اغلب شرکت های تجاری و سایر گروه های ذینفع در جامعه با لابی‌گری تلاش می‌کنند این محدودیت ها را در راستای تامین منافع خود شکل دهند که به این پدیده رانت‌جویی گفته می‌شود. وقتی رفتار بازار آزاد تنظیم می شود، دامنه آزادی عمل بازار آزاد محدود می شود اما معمولاً به طور کامل حذف نمی شود و همچنان ممکن است مبادلات داوطلبانه در چارچوب مقررات دولتی انجام شوند.

برخی مبادلات نیز ممکن است در بازارهای غیرقانونی و با نقض قوانین و مقررات دولتی انجام شوند که ممکن است این بازارها به نوعی نسخه زیرزمینی از بازار آزاد تلقی شوند. با این حال، مبادله در این بازار نیز همچنان به شدت محدود است زیرا در یک بازار غیرقانونی، رقابت اغلب به جای رقابت در بازار آزاد یا رقابت رانت‌طلبانه از طریق نظام سیاسی به شکل درگیری خشونت‌آمیز بین گروه‌های رقیب تولیدکنندگان یا مصرف‌کنندگان روی می‌دهد. در نتیجه، در یک بازار غیرقانونی مزیت رقابتی بیشتر در دستان افرادی است که از مزیت نسبی در اعمال خشونت برخوردارند، بنابراین رفتار انحصاری یا انحصار چندجانبه در این بازارها محتمل است و موانع ورود بزرگی برای ورود به این بازارها وجود دارد که بیرون راندن بازیگران ضعیف‌تر منجر می‌شوند.

سنجش میزان آزادی اقتصادی

اقتصاددانان به منظور بررسی اثرات بازارهای آزاد بر اقتصادها شاخص‌های شناخته شده متعددی را برای اندازه‌گیری آزادی اقتصادی ابداع کرده اند. شاخص آزادی اقتصادی که بنیاد هریتیج منتشر می‌کند و شاخص های آزادی اقتصادی جهان و آزادی اقتصادی آمریکای شمالی که موسسه فریزر منتشر می‌سازد، نمونه‌هایی از این شاخص‌ها هستند. در محاسبه این شاخص ها، اموری مانند امنیت حقوق مالکیت، بار مقررات و باز بودن بازارهای مالی و جنبه‌های دیگر بازارهای آزاد در نظر گرفته می‌شوند. تحلیل تجربی این شاخص‌ها به کمک مقایسه آن‌ها با معیارهای مختلف رشد اقتصادی، توسعه و استانداردهای زندگی، شواهد قاطعانه‌ای از رابطه بین بازارهای آزاد و رفاه مادی در میان کشورهای مختلف جهان نشان می‌دهد.