بازار اوراق قرضه چیست و انواع آن کدام اند؟

بازار اوراق قرضه به طور کلی بازاری را توصیف می کند که در آن سرمایه گذاران اوراق بدهی را که نهادهای دولتی یا شرکت ها به بازار می‌آورند خریداری می کنند.

دولت‌های ملی عموماً از درآمدهای اوراق قرضه برای تأمین مالی بهسازی زیرساخت‌ها و پرداخت بدهی‌ها استفاده می‌کنند.

شرکت‌ها برای جمع‌آوری سرمایه‌ی لازم برای حفظ عملیات، گسترش خطوط تولید خود یا افتتاح مکان‌های جدید اوراق قرضه صادر می‌کنند.

اوراق قرضه یا در بازار اصلی منتشر شوند که به معرفی اوراق بدهی جدید منجر می‌شود یا در بازار ثانویه انتشار می‌یابند که در آن سرمایه‌گذاران می‌توانند اوراق بدهی موجود را از طریق کارگزاری‌ها یا سایر اشخاص ثالث خریداری کنند.

اوراق قرضه نسبت به سرمایه گذاری در سهام نوسان کمتری دارد و سرمایه‌گذاری در این اوراق محافظه کارانه تر از سهام به حساب می‌آید، اما بازده مورد انتظار کمتری نیز دارند.

شناخت بازار‌های اوراق قرضه

بازار اوراق قرضه به طور کلی به دو قسمت مختلف تقسیم می شود: بازار اصلی و بازار ثانویه. بازار اولیه اغلب به عنوان بازار «صدور جدید» شناخته می شود که در آن ناشران اوراق قرضه و خریداران آن‌ها به طور مستقیم با هم معامه می‌کنند. در اصل، بازار اصلی باعث ایجاد اوراق بدهی کاملاً جدیدی می شود که قبلاً به عموم عرضه نشده‌اند.

در بازار ثانویه، اوراق بهاداری که قبلاً در بازار اصلی فروخته شده اند در زمان‌های بعد خرید و فروش می شوند. سرمایه گذاران می توانند این اوراق را از کارگزاری خریداری کنند که به عنوان واسطه بین طرف های خرید و فروش عمل می کنند. اوراق معامله شده در بازار ثانویه ممکن است در قالب صندوق‌های بازنشستگی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک و بیمه‌نامه‌های بیمه عمر و بسیاری از ساختارهای محصول دیگر بسته‌بندی شوند.

مهم

سرمایه گذاران اوراق قرضه باید به این واقعیت توجه داشته باشند که اوراق قرضه بی‌اعتبار در حالی که بالاترین بازدهی را ارائه می دهند، بیشترین خطرات نکول را نیز به همراه دارند.

تاریخچه بازار‌های اوراق قرضه

تاریخچه معاملات اوراق قرضه به مدت زمانی بسیار طولانی‌تر از معاملات سهام است. در واقع، وام های قابل واگذاری یا انتقال به دیگران از دوران بین النهرین باستان ظاهر شدند که در آن دوران وام‌هایی که ارزش آن‌ها بر حسب واحد وزن غلات تعیین می‌شد بین بدهکاران مبادله می‌شدند. در واقع، تاریخچه اسناد بدهی ثبت شده به 2400 سال قبل از میلاد بازمی‌گردد که به عنوان مثال، از طریق لوح گلی کشف شده در نیپور یا عراق کنونی ثبت می‌شدند. بر روی این لوح دست‌ساز تضمینی برای پرداخت غلات و فهرستی از پیامدهای عدم بازپرداخت بدهی ثبت شده است.

بعدها، دولت ها قرون وسطی به منظور تأمین مالی مخارج جنگ های خود به صدور اوراق بدهی دولتی روی آوردند. در واقع، بانک انگلستان قدیمی ترین بانک مرکزی جهان که هم‌چنان وجود دارد، در قرن هفدهم برای جمع آوری پول از طریق انتشار اوراق قرضه با هدف بازسازی نیروی دریایی بریتانیا تأسیس شد. اولین اوراق قرضه خزانه داری ایالات متحده نیز برای کمک به تأمین مالی ارتش، ابتدا در جنگ استقلال از سلطنت بریتانیا، و بار دیگر به شکل «اوراق آزادی» برای کمک به جمع آوری بودجه برای جنگ در جنگ جهانی اول منتشر شد.

بازار اوراق قرضه شرکتی نیز بسیار قدیمی است. شرکت‌های مجاز اولیه مانند شرکت هلندی ایست ایندیا (VOC) و شرکت می‌سی‌سی‌پی قبل از انتشار سهام، اسناد بدهی منتشر می‌کردند. این اوراق مانند تصویر زیر به صورت «ضمانت» یا «وثیقه» صادر و به صورت دستی برای دارنده اوراق نوشته می‌شدند.

اوراق قرضه ای از شرکت هلندی ایست ایندیا (VOC)، متعلق به 7 نوامبر 1623. به مبلغ 2400 گیلدر با بهره سالانه 6/4 درصد. این اوراق در میدلبورگ منتشر اما در آمستردام امضا شده است. شرکت هلندی ایست ایندیا اولین شرکتی در تاریخ بود که اوراق قرضه و سهام را به طور گسترده برای عموم منتشر کرد.

انواع بازار اوراق قرضه

بازار اوراق قرضه عمومی را می توان به دسته‌های اوراق قرضه زیر تقسیم کرد که هر کدام مجموعه ای از ویژگی های خاص خود را دارند.

اوراق قرضه شرکتی

شرکت‌ها با اهداف مختلفی مانند تأمین مالی عملیات جاری، گسترش خطوط تولید، یا افتتاح تأسیسات تولیدی جدید اوراق قرضه شرکتی را برای جمع‌آوری پول منتشر می‌کنند. اوراق قرضه شرکتی معمولاً ابزارهای بدهی بلندمدتی هستند که حداقل سررسید آن‌ها یک سال است.

اوراق قرضه شرکتی معمولاً در دسته‌های درجه سرمایه گذاری یا با پربازده (یا «بی‌اعتبار») طبقه بندی می شوند. این طبقه بندی بر اساس رتبه اعتباری اختصاص یافته به اوراق قرضه و ناشر آن انجام می‌شود. رتبه درجه سرمایه گذاری اوراقی با کیفیتی را نشان می‌دهد که ریسک نکول نسبتاً پایینی دارند. سازمان‌های رتبه‌بندی اوراق قرضه مانند استاندارد اند پورز و مودیز برای شناسیی رتبه‌های اعتباری اوراق قرضه از اسامی مختلفی استفاده می‌کنند که از حروف بزرگ و کوچک “A” و “B” تشکیل شده است.

اوراق قرضه بی‌اعتبار اوراق قرضه‌ای هستند که نسبت به اکثر اوراق قرضه صادر شده توسط شرکت‌ها و دولت‌ها خطر نکول بیشتری دارند. اوراق قرضه بدهی یا تعهدی برای پرداخت سود به سرمایه گذاران در ازای خرید اوراق همراه با بازگشت اصل سرمایه گذاری در تاریخ سررسید است. اوراق قرضه بی‌اعتبار نشان دهنده اوراق قرضه شرکت هایی هستند که دچار مشکلات مالی شده‌اند و خطر بالایی برای نکول یا عدم پرداخت سود اوراق یا بازپرداخت اصل سرمایه به سرمایه گذاران وجود دارد. اوراق قرضه بی‌اعتبار اوراق قرضه با بازدهی بالا نیز نامیده می شود زیرا برای کمک به جبران هر گونه خطر نکول بازده بالاتری به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌کنند. این اوراق در موسسه استاندارد اند پورز رتبه اعتباری کمتر از -BBB  یا در موسسه مودیز رتبه اعتباری کمتر از Baa3 دریافت می‌کنند.

اوراق قرضه دولتی

اوراق قرضه ملی که دولت منتشر می‌کند (یا اوراق قرضه حاکمیتی) با پرداخت ارزش اسمی مندرج بر روی گواهی اوراق قرضه در تاریخ سررسید توافقی خریداران را جذب می کنند، در حالی که در بازه‌ی زمانی باقی مانده تا سررسید نیز به صورت دوره‌ای به دارندگان اوراق سود پرداخت می‌کنند. این ویژگی، اوراق قرضه دولتی را برای سرمایه گذاران محافظه کار جذاب می سازد. از آنج که بدهی های حاکمیتی توسط دولتی پشتیبانی می شوند که می تواند برای پوشش بدهی خود از شهروندان خود مالیات بگیرد یا پول چاپ کند، این اوراق به طور کلی کم خطرترین نوع اوراق قرضه محسوب می شوند.

در ایالات متحده، اوراق قرضه دولتی به عنوان اسناد خزانه داری شناخته می شوند و با اختلاف زیاد فعال ترین و نقدشونده ترین بازار اوراق قرضه امروزی به حساب می‌آید. اسناد خزانه داری (T-Bill) تعهد بدهی کوتاه مدت دولت ایالات متحده است که توسط وزارت خزانه داری پشتیبانی می شود و سررسید یک سال یا کمتر دارند. قبوض خزانه (T-note) اوراق بدهی قابل فروش دولت ایالات متحده با نرخ بهره ثابت و سررسید بین یک تا 10 سال هستند. اوراق قرضه خزانه داری (T-bond) نیز اوراق بدهی دولتی با سررسید بیش از 20 سال هستند که دولت فدرال ایالات متحده صادر می‌کند.

اوراق قرضه شهرداری

اوراق قرضه شهرداری – که معمولاً به اختصار اوراق قرضه “muni” نیز نامیده می شوند – به صورت محلی توسط ایالت ها، شهرها، مناطق ویژه، مناطق خدمات عمومی، مناطق آموزشی، فرودگاه ها و بنادر دریایی سهامی عام و سایر نهادهای دولتی که به دنبال جمع آوری پول نقد برای تامین مالی پروژه های مختلف هستند، صادر می شوند.

اوراق قرضه شهرداری معمولاً از پرداخت مالیات دولت فدرال معاف هستند و همچنین ممکن است در سطوح ایالتی یا محلی نیز از پرداخت معاف از مالیات باشند که این ویژگی آنها را برای سرمایه گذاران واجد شرایط مالیات‌گریز جذاب می سازد.

اوراق قرضه‌ی شهرداری دو نوع اصلی دارند. اوراق قرضه تعهد عمومی (GO) که نهادهای دولتی صادر می کنند و با درآمد حاصل از پروژه‌های خاص مانند جاده عوارضی پشتیبانی نمی شوند. برخی از اوراق قرضه GO با مالیات های اختصاصی دارایی پشتیبانی می شوند. مابقی این اوراق از بودجه عمومی قابل پرداخت هستند. در عوض، در اوراق قرضه درآمدی پرداخت اصل و بهره اوراق از طریق ناشر یا مالیات‌های فروش، سوخت، اقامت در هتل یا سایر مالیات‌ها تضمین می‌شود. زمانی که شهرداری صادرکننده اصلی اوراق قرضه باشد، نهاد ثالثی پرداخت سود و اصل سرمایه اوراق قرضه را پوشش می‌دهد.

اوراق قرضه با پشتوانه رهنی (MBS)

اوراق قرضه با پشتوانه رهنی که مجموعه‌ای ادغام شده از وام‌های مسکن املاک و مستغلات هستند به تعهد دارایی‌های وثیقه‌ای خاصی قفل می‌شوند. سرمایه‌گذاری که اوراق بهادار با پشتوانه رهنی خریداری می‌کند، اساساً به خریداران خانه از طریق وام دهندگان آن‌ها وام می‌دهد. این اوراق قرضه معمولاً سود ماهانه، سه ماهه یا شش ماهه پرداخت می کنند.

اوراق قرضه با پشتوانه رهنی نوعی اوراق بهادار با پشتوانه دارایی (ABS) هستند. همانطور که در فروپاشی بازار وام های مسکن درجه دو 2007-2008 به وضوح  مشخص شد، اوراق بهادار با پشتوانه دارایی تنها به همان اندازه وام‌های مسکن پشتیبان خود مطمئن است.

اوراق قرضه بازارهای نوظهور

این اوراق در واقعی اوراق قرضه‌ای هستند که دولت ها و شرکت های مستقر در اقتصادهای نوظهور صادر می‌کنند، این اوراق نسبت به بازارهای اوراق قرضه داخلی یا کشورهای توسعه یافته فرصت های رشد بسیار بیشتری را فراهم می‌کنند اما همچنین ریسک بیشتری نیز دارند.

در سراسر قرن بیستم، کشورهای دارای اقتصادهای نوظهور تنها به صورت گاه به گاه و نامنظم اوراق قرضه منتشر می کردند. با این حال، در دهه 1980 نیکلاس بردی وزیر خزانه داری وقت برنامه ای را برای کمک به اقتصادهای جهانی در زمینه‌ی ساختاردهی مجدد بدهی خود از طریق انتشار اوراق قرضه، عمدتاً برحسب دلار آمریکا، آغاز کرد. بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین این اوراق به اصطلاح برادی را در طول دو دهه بعد منتشر کردند که نشانگر شکل‌گیری روند افزایشی در انتشار بدهی های بازارهای نوظهور بود. امروزه اوراق قرضه توسط کشورهای در حال توسعه و شرکت های مستقر در این کشورها در سراسر جهان از جمله آسیا، آمریکای لاتین، اروپای شرقی، آفریقا و خاورمیانه منتشر می شوند.

ریسک‌های سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه بازارهای نوظهور شامل همان ریسک‌های استانداردی می‌شود که در سرمایه‌گذاری در تمام انواع اوراق بدهی وجود دارد، مانند متغیرهای عملکرد اقتصادی یا مالی ناشر و توانایی ناشر برای انجام تعهدات پرداختی خود. با این حال، این خطرات به دلیل نوسانات سیاسی و اقتصادی بالقوه کشورهای در حال توسعه افزایش می‌یابد. اگرچه کشورهای نوظهور، به طور کلی گام های بلندی را در راستای محدود سازی خطرات کشوری یا خطرات حاکمیتی برداشته اند، احتمال بیشتر بی ثباتی اجتماعی-اقتصادی در این کشورها نسبت به کشورهای توسعه یافته، به ویژه ایالات متحده غیرقابل انکار است.

بازارهای نوظهور همچنین با خطرات فرامرزی دیگری از جمله نوسانات نرخ ارز و کاهش ارزش پول همراه هستند. اگر اوراق قرضه به ارز محلی منتشر شوند ممکن است تغییرات نرخ دلار در برابر آن ارز  تأثیر مثبت یا منفی بر بازدهی سرمایه‌گذاری شما داشته باشد. وقتی ارز محلی در مقایسه با دلار قوی شود، بازده شما تأثیر مثبت می‌پذیرد، در حالی که تضعیف ارزش ارز محلی در برابر دلار تأثیر منفی بر نرخ مبادله‌ی ارز و بازده‌ی سرمایه‌گذاری شما دارد.

شاخص‌های اوراق قرضه

همانطور که شاخص‌های S&P 500 و راسل عملکر سهم‌های شرکت‌ها را دنبال می‌کنند، شاخص‌های اوراق قرضه معروف مانند شاخص اوراق قرضه بلومبرگ، Merrill Lynch Domestic Master و شاخص گسترده اوراق قرضه درجه سرمایه‌گذاریCitigroup  عملکرد سبدهای اوراق قرضه شرکتی را دنبال و اندازه‌گیری می‌کنند. بسیاری از شاخص های اوراق قرضه اعضای شاخص های گسترده تری هستند که عملکرد سبد اوراق قرضه جهانی را اندازه گیری می کنند.

شاخص اوراق قرضه دولتی/شرکتی بلومبرگ (برادران Lehman سابق) که با نام «Agg» نیز شناخته می‌شود، یکی از شاخص‌های معیار مهم موزون بازار است. این شاخص مانند سایر شاخص‌های معیار، استانداردی را برای ارزیابی عملکرد یک صندوق یا اوراق بهادار در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهد. این شاخص همانطور که از نام آن پیداست، شامل اوراق قرضه دولتی و شرکتی می شود. این شاخص ابزارهای بدهی شرکتی از درجه سرمایه گذاری را که در حجمی بالاتر از 100 میلیون دلار و سررسید یک ساله یا بیشتر صادر شده باشند شامل می‌شود. این شاخص یک شاخص معیار بازده کل برای بسیاری از صندوق‌های اوراق قرضه و صندوق‌های قابل معامله در بورس است.

بازار اوراق قرضه در مقایسه با بازار سهام

اوراق قرضه از چند جهت با سهام متفاوت هستند. اوراق قرضه نشان دهنده تامین مالی از طریق بدهی است، در حالی که سهام تامین مالی از طریق سهام است. اوراق قرضه نوعی اعتبار هستند که به موجب آن وام گیرنده (یعنی صادرکننده اوراق قرضه) باید اصل سرمایه مالک اوراق قرضه را به اضافه سود اضافی در طی مدت دوام اوراق قرضه پرداخت کند. سهام به سهامدار حق بازگشت سرمایه را نمی دهند و همچنین لزومی برای پرداخت سود (یا سود سهام) به سهامداران وجود ندارد. به دلیل حمایت های قانونی و تضمین های موجود در اوراق قرضه برای بازپرداخت اصل سرمایه به طلبکاران، اوراق قرضه معمولاً ریسک کمتری نسبت به سهام دارند و به همین دلیل بازده مورد انتظار کمتری نیز نسبت به سهام به دارندگان اوراق قرضه ارائه می‌کنند. سهام به طور ذاتی ریسک بیشتری نسبت به اوراق قرضه دارد و بنابراین از ظرفیت بیشتری نیز برای ایجاد سود یا زیان بیشتر نیز برخوردار است.

هر دو بازار سهام و اوراق قرضه معمولا بسیار فعال و دارای نقدینگی کافی هستند. با این حال، قیمت اوراق قرضه نسبت به تغییرات نرخ بهره بسیار حساس است، به طوری که قیمت آنها به طور معکوس با تغییرات نرخ بهره تغییر می‌کند. از سوی دیگر قیمت سهام نیز نسبت به تغییرات سودآوری و ظرفیت رشد آتی شرکت حساس تر است.

نکته

سرمایه‌گذارانی که مستقیماً به بازارهای اوراق قرضه دسترسی ندارند، همچنان می‌توانند از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترکی که بر اوراق قرضه و صندوق‌های قابل معامله در بورس تمرکز دارند به اوراق قرضه دسترسی پیدا کنند.

مزایا و معایب بازار اوراق قرضه

اکثر کارشناسان مالی توصیه می کنند که در سبدهای دارای توزیع ریسک مناسب مقداری از سرمایه به بازار اوراق قرضه تخصیص می‌یابد. اوراق قرضه متنوع، نقدشونده و دارای نوسانات کمتری نسبت به سهام هستند، اما به طور کلی بازده کمتری را در طول زمان ارائه می‌کند و با ریسک اعتبار و نرخ بهره نیز همراه هستند. بنابراین، تملک اوراق قرضه بیش از حد ممکن است در افق های طولانی مدت بیش از حد محافظه کارانه باشد.

اوراق قرضه نیز مانند هر پدیده‌ی دیگر زندگی و به ویژه دنیای امور مالی، مزایا و معایب خاص خود را دارند:

مزایا

نسبت به سهام، ریسک و نوسان کمتری دارند.

طیف گسترده ای از ناشران و اوراق قرضه برای انتخاب وجود دارد.

بازارهای اوراق قرضه شرکتی و دولتی از نقدشونده ترین و فعال ترین بازارهای جهان هستند.

در صورت ورشکستگی، دارندگان اوراق قرضه نسبت به سهامداران برای احیای سرمایه‌ی خود در اولویت قرار خواهند داشت.

معایب

ریسک کمتر به طور متوسط به معنای بازده کمتر است.

خرید مستقیم اوراق قرضه ممکن است برای سرمایه گذاران عادی کمتر امکان‌پذیر باشد.

قرار گرفتن دارنده اوراق قرضه در معرض ریسک اعتباری (نکول) و همچنین ریسک نرخ بهره.

سؤالات متداول بازار اوراق قرضه

بازار اوراق قرضه چیست و عملکرد آن به چه نحو است؟

بازار اوراق قرضه به طور گسترده به خرید و فروش انواع ابزارهای بدهی که نهادهای مختلف صادر می‌کنند اشاره دارد. شرکت ها و دولت ها اوراق قرضه صادر می کنند تا سرمایه استقراضی را برای تامین مالی عملیات یا دنبال کردن فرصت های رشد خود جمع‌آوری کنند. صادرکنندگان این اوراق در عوض تعهد می‌کنند که مبلغ اولیه سرمایه گذاری را به اضافه بهره اوراق به دارنده این اوراق پرداخت کنند. پویایی‌های خرید و فروش اوراق قرضه مشابه خرید و فروش سهام یا هر دارایی قابل عرضه در بازار دیگری است که به موجب آن پیشنهادات خرید با عرضه مطابقت داده می شود.

آیا اوراق قرضه سرمایه گذاری خوبی هستند؟

بازده مورد انتظار اوراق قرضه نیز مانند هر سرمایه گذاری باید با ریسک آن سنجیده شود. هر چه ناشر ریسک بیشتری داشته باشد، سرمایه گذاران بازدهی بیشتری را طلب خواهند کرد. بنابراین، اوراق قرضه بی‌اعتبار، نرخ بهره بالاتری می پردازند، اما همچنین در معرض خطر نکول بیشتری نیز قرار دارند. اوراق خزانه‌داری آمریکا نرخ بهره بسیار پایینی دارند، اما ریسک آن‌ها تقریباً صفر است.

آیا اوراق قرضه سرمایه‌گذاری مطمئنی هستند؟

اوراق قرضه معمولا سرمایه گذاری های پایدار و کم ریسکی به حساب می‌آیند که فرصتی برای کسب درآمد از بهره و افزایش قیمت فراهم می کند. توصیه می شود که در سبدهای دارای توزیع ریسک مناسب متنوع بایستی بخشی از سرمایه به اوراق قرضه تخصیص پیدا کند و با کوتاه شدن افق زمانی سرمایه‌گذاری فرد، وزن بیشتری برای اوراق قرضه بایستی لحاظ شود.

آیا می توان در بازار اوراق قرضه ضرر کرد؟

بله. در حالی که اوراق قرضه به اندازه سهام خطرناک نیستند اما به طور متوسط قیمت اوراق همواره در نوسان هستند و ممکن است کاهش پیدا کند. به عنوان مثال، اگر نرخ بهره افزایش یابد حتی قیمت اوراق قرضه با نرخ‌های بهره بالا نیز کاهش می یابد. حساسیت قیمت اوراق قرضه به تغییرات نرخ بهره به عنوان دیرش آن شناخته می شود. اگر ناشر اوراق قرضه نکول کند یا ورشکسته شود به این معنی که دیگر توانایی بازپرداخت سرمایه اولیه یا بهره بدهی را به طور کامل نداشته باشد اوراق قرضه نیز به شدت ارزش خود را از دست خواهند داد.