بانکداری بدون ربا، پتانسیل‌ها و ظرفیت‌ها

رامین پاشایی فام - مدیرعامل و رئیس هیأت مدیره بانک سپه - معتقد است که بانکداری اسلامی و بدون ربا در صورت اجرا می‌توانند موجبات تحقق عدالت اجتماعی و اقتصادی را فراهم کند و به تولید نیز کمک شایانی کند. به گفته وی اجرای کامل بانکداری اسلامی و بدون ربا قادر است کشورهای غربی را از بحران اقتصادی رهایی بخشد و سپرده گذاران را با شریک کردن در منافع، به سود بیشتری برساند. پاشایی فام که معتقد است بانکداری بدون ربا در ایران با مشکلاتی در اجرا مواجه است که لازمه آن بازنگری در قوانین آن است که در حال حاضر تلاشهای چندسویه برای حل آن از سوی دولت و مجلس و بانک مرکزی آغاز شده است در این گفت‌وگو دیدگاه‌های خود را درباره بانکداری ارایه کرده است. او در پاسخ به این سوال که چه تفاوتی بین بانکداری بدون ربا و متعارف وجود دارد و این بانکداری دارای چه مزیتها و ویژگیهایی است؟ اظهار کرد: پیش از اشاره به تفاوتها، ابتدا تعریفی از بانک براساس تعریف ادبیات اقتصاد غرب ارائه کنیم. براساس این تعریف، بانک یک واسطه و یک بنگاه اقتصادی و از ابزارهای اساسی بازار پولی است. وظیفه بانک در این میان تجمیع منابع خرد و جامع و اختصاص آن به فعالیتهای سودآور است تا منافع جامعه و بنگاه اقتصادی یا همان بانک، تأمین شود. وی افزود: آنچه در حال حاضر در دنیا صورت می گیرد این است که بانکها به دلیل دسترسی خاص به منابع پولی و مناسبات اقتصادی جهانی، به نحوی عمل می کنند که سپرده گذاران آنها راهی جز تحویل پول خود به شبکه بانکی ندارند در این فضا، بانکها نیز به استفاده‌های خاص خود اقدام می کنند. او گفت: بانک یک وظیفه تجهیز منابع و یک وظیفه تخصیص منابع دارد، چنانچه نسبتهای اقتصادی خود را رعایت نکند، ممکن است لطمه‌های جبران ناپذیری به خود و جامعه وارد کند که اتفاقاتی که در بانکهای غربی رخ داد، نمونه‌ای از این مسأله است. به گونه‌ای با تعریف و ایجاد ابزارهای جدیدی در خلق پول و شبه پول مشارکت میکنند که همین گونه مسایل نیز به ورشکستگی بانکها در غرب منجر شد. در بانکهای غربی کسی نگران منابع سپرده گذار نیست. آنچه نصیب سپرده گذار می شود اصل سپرده به اضافه نرخ سود تثبیت و تعین شده قبلی است. ربا باعث متلاشی شدن اقتصاد می‌شود به گفته او در دین مبین اسلام از آنجا که ربا مربوط به بهره پول است، حرام است، بنابراین لازم بود تا سازوکار دیگری در حوزه بانکی اندیشه و در نظر گرفته می شد. بحث بانک که ابتدا در ادبیات اقتصاد غرب به وجود آمده، عملاً کشورهای اسلامی چارچوب کلی را از بانکهای غربی دریافت کرده و سعی کردند تا به آن قالب اسلامی ببخشند. در حال حاضر تقریباً عمده کشورهای اسلامی دو سیستم بانکداری اسلامی و بانکداری تجاری غربی را تجربه می کنند و در بین آنها، این تنها جمهوری اسلامی ایران است که از یک سیستم یکپارچه بانکداری بدون ربا بهره مند است و در تلاش است تا به سمت بانکداری اسلامی به مفهوم واقعی آن حرکت کند. مدیر عامل بانک سپه افزود: بر این اساس می‌توان به ارائه سه نوع دسته بندی از کشورها اشاره کرد، کشورهایی با بانکداری صرفاً غربی، کشورهای اسلامی برخوردار از ترکیب بانکداری غربی یا متعارف و اسلامی و کشورهای دارای بانکداری صرفاً بدون ربا. بسیاری از احکام اسلامی و شرع مقدس فلسفه‌ای دارند که شاید به راحتی نتوان به منطق آن پی برد ولی مبتنی بر حکم خدا و به استناد احادیث و متون اسلامی، ربا حرام است و باعث متلاشی شدن اقتصاد می‌شود. وی افزود: ربا سنگین‌ترین حکمها را در اسلام دارد. با همین دیدگاه، غربیها با این سوال مواجه بودند که چطور می شود در قالب بانکداری اسلامی، منابعی از مردم را تجهیز کرد و بدون تعیین نرخ سود آن را در اختیار سرمایه‌گذاران قرار داد. تجربه اجرای این بانکداری در کشورهای اسلامی نشان می‌دهد که این کار در قالب بانکداری اسلامی و بدون ربا امری شدنی است، هرچند با سختهایی در اجرا روبرو است. سپرده‌گذار در بانکداری اسلامی شریک منافع است به گفته او موفقیت این تجربه سبب شده تا حتی آنهایی که مسلمان نیستند نیز به این نوع بانکداری علاقمند شوند و آن را بهترین سیستم به شرط اجرای صحیح بدانند. برای روشن شدن تفاوت بانکداری در قالب متعارف و اسلامی مثالی می‌زنم. فرض کنید سرمایه‌گذاری صورت می گیرد که هزینه این سرمایه‌گذاری 100 واحد است. سرمایه‌گذار از منابع خود 20 واحد تأمین می‌کند و از منابع بانک نیز 80 واحد تسهیلات دریافت می‌کند. سرمایه‌گذاری پس از یکسال به نتیجه می‌رسد و موضوع فعالیت تکمیل می‌شود. وی تاکید کرد: نتیجه کار یک ارزش افزوده‌ای را ایجاد می‌کند که مبتنی بر بانکداری متعارف این ارزش افزوده تماماً در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌گیرد. سپرده گذار نیز نرخ سود تعیین شده‌اش را دریافت می‌کند و برای او فرقی نمی کند که در چه طرحی مشارکت کرده چراکه در هر صورت همان نرخ ثابت را می‌گیرد. مدیر عامل بانک سپه ادامه داد: حال اگر بانکداری اسلامی را در این مثال جایگزین بانکداری متعارف کنیم، سپرده‌گذار نیز شریک در منافع می‌شود. سپرده‌گذار براساس این نوع بانکداری در انتهای دوره، به اندازه سهم خود از مشارکت و ارزش افزوده حاصل در سرمایه‌گذاری مذکور منتفع می‌شود. بدیهی است که مبتنی بر این بانکداری، بحث ریسک نیز مطرح می‌شود. برخی از افراد ریسک پذیرند و ممکن است از این ریسک سود بیشتری دریافت کنند و برخی نیز ریسک گریز هستند و سود کمتری در عمل نصیبشان می شود. وی گفت: در قالب بانکداری اسلامی سپرده‌گذاران در ریسک سرمایه‌گذاری شریک می شوند. در خارج از چارچوب بانکداری اسلامی، مردم کشورهای غیرمسلمان نیز این تمایل را دارند که تا جایی که ممکن است در ازای سپرده های خود بتوانند از منافع بیشتری منتفع شوند. بنابراین در سطح جهانی، بانکهای بسیار بزرگ و معروف در اروپا، با پی بردن به این نکته سراغ بانکداری اسلامی رفته تا بتوانند سپرده گذار را شریک طرحها و پروژه های خود کنند. این ابتدای کار بانکداری اسلامی است. در قالب این نوع بانکداری نرخ بهره نباید از ابتدا مشخص شود. تلاش چندسویه برای بازنگری در قانون بانکداری بدون ربا او در پاسخ به این سوال که چرا گفته می‌شود بانکداری بدون ربا به طور کامل در ایران اجرا نشده است و برای حل این مشکل چه باید کرد؟ گفت: ایجاد بانکداری بدون ربا ایده خوبی بود که اجرایی کردن آن کار سختی است. این نوع بانکداری، برای اجرا قانون محکمی می‌خواهد و بنابراین قانون فعلی نیاز به بازنگری دارد. از 6 یا 7 سال پیش تلاشها برای بازنگری در این قانون آغاز شده است. زمانی که من در بانک مرکزی بودم، کمیته‌ای از قبل روی آن کار می‌کرد. من نیز در مدت حضورم سعی کردم تا این حرکت تسریع یابد و نتیجه کار نیز به دولت ارسال شد. او افزود: دولت و مجلس نیز هر یک کار جداگانه‌ای در این خصوص انجام داده بودند که بنا بود این دو تلفیق شود و در قالب طرح یا لایحه ای برای تصویب به مجلس ارائه شود. هنوز این حرکت ادامه دارد ولی نهایی نشده است. براین اساس، اجرای بانکداری بدون ربا نیاز به بسترهای لازم دارد گرچه این اجرا با سختی هایی همراه است ولی در نهایت شدنی است. آنچه در نتیجه شاهد آن هستیم اینکه این بانکداری در اجرا چندان موفق نبوده است. گرچه سعی شده تا شکل اسلامی آن رعایت شود ولی می شد تا این بانکداری در اجرا کاراتر بود. به گفته او در حال حاضر نرخ سود علی الحساب به سپرده گذاران اعلام می‌شود و باید پس از ارزیابی و حسابرسی بانک، سود حاصل از درآمدها در اختیار سپرده گذاران قرار گیرد و سود علی الحساب پس از قطعیت میزان سود تکمیل شود که در عمل بعضاً شاهد هستیم که این کار صورت نمی‌گیرد. وی تصریح کرد: از آن سو در بحث سرمایه‌گذاریهایی که در قالب عقود اسلامی صورت می‌گیرد در انتهای دوره، چهار حالت را می توان انتظار داشت؛ سرمایه گذاریهای با سود بالا، سرمایه گذاریهای با سود کم، سرمایه گذاریهایی که به نقطه سربه سر می‌رسند و سرمایه گذاریهایی که زیان می‌کنند. که در هر چهار حالت سرمایه گذار و سپرده گذار در منافع شریک هستند. از آنجا که اکثر سپرده گذاران ریسک‌پذیری بالایی ندارند، نرخ سود علی الحساب بر همین اساس اعلام می شود ولی در نهایت پس از تعیین نرخ سود قطعی، نرخ سود علی الحساب به آنها تعلق بگیرد. مدیر عامل بانک سپه در مجموع در بحث اجرای قانون بانکداری بدون ربا بسترهای قانونی لازم که امکان اجرای جامع و مانع این نوع بانکداری را فراهم کند، مهیا نیست و باید در این خصوص کار شود. از سویی این قانون در اجرا نیز با سختی‌هایی مواجه است که باید بتواند علاوه بر اجرا با بانکداری غیرربوی حاکم بر جهان نیز تعامل خود را حفظ کند. تکمیل قانون بانکداری بدون ربا و آموزش آن ضروری است مدیر عامل بانک سپه درباره اینکه چه راهکارهایی را در این خصوص توصیه می کنید؟ گفت: در ابتدا باید قانون تکمیل شود. در این حوزه نیاز به آموزشهای لازم در شبکه بانکداری است. این قانون در اجرا گرچه با سختی‌هایی همراه است ولی امری شدنی است. هم در شکل یک طرح مشخص، هم در شکل یک سبدی از طرحها که سپرده گذاران در سبدهای مختلف شریک باشند که این سبدها فعالیت‌های هماهنگ و همگون را شامل می‌شود و هم در کلان بانک که پس از ارزیابی و حسابرسی باید منافع آن در اختیار سپرده گذاران قرارگیرد تا مشارکت واقعی شکل بگیرد. تحقق عدالت با اجرای کامل بانکداری بدون ربا وی درباره ظرفیتها و پتانسیلهای بانکداری بدون ربا خاطر نشان کرد: پتانسیلهای زیادی در این بانکداری وجود دارد. به حدی این پتانسیلها گسترده است که می تواند منافعی را برای سپرده گذار و سرمایه‌گذار در یک فضای سالم و اسلامی فراهم کند. در این قالب سرمایه‌گذار طرح خود را به بانک ارائه می‌کند. بانک پس از بررسی و تعیین میزان سودآوری احتمالی، به تخصیص منابع اقدام می‌کند. پس از ورود به مشارکت نیز سرمایه‌گذار به انجام فعالیت خود اقدام می کند. او ادامه داد: از آنجا که بانک نیز در سود و زیان طرح مشارکت دارد، سرمایه‌گذار نگران عواقب کلان کار نیست. همین عدم نگرانی خود انگیزه مناسبی برای ورود سرمایه گذاران به عرصه تولید و تلاش برای شکوفایی اقتصادی است. بنابراین این نوع بانکداری کمک شایانی به تولید می کند. همچنین این نوع بانکداری می تواند کمک موثری برای توزیع درآمد باشد. به گفته وی در این فضا، سپرده‌گذار، سرمایه گذار و بانک به میزان سهم خود از این مشارکت منتفع می‌شوند. فضایی که بانکداری اسلامی به وجود می‌آورد می‌تواند مقوله‌ای به نام تورم را از بین ببرد. در این فرمول این نوع بانکداری می‌تواند بسیاری از بحرانهای کشورهای غربی را حل کند. بانکداری اسلامی و بدون ربا در صورت اجرای صحیح از این توان برخوردارند که علاوه بر عدالت اقتصادی موجبات ایجاد عدالت اجتماعی را فراهم کند. در کشورهای غربی، نگرانی‌های بسیاری از بابت آثار مخرب بخش پولی در اقتصاد وجود دارد چراکه ریشه بسیاری از بحرانهای موجود در این کشورها پولی است. با توجه به قابلیت‌ها و پتانسیل‌های بانکداری بدون ربا، اجرای این نوع بانکداری می‌تواند بسیاری از مشکلات اقتصادی در این کشورها را حل کند. موفقیت بانکهای سپه و ملی در اجرای بانکداری بدون ربا مدیر عامل بانک سپه درباره اینکه کدام یک از بانکها در ایران در اجرای بانکداری بدون ربا موفق‌تر عمل کرده اند؟ گفت: چنین به نظر می‌رسد که بانکهای دولتی در این حوزه موفقیت بیشتری داشته‌اند. چراکه این بانکها علاوه بر اینکه اهداف یک بنگاه اقتصادی را دنبال می‌کنند، در تلاش برای تحقق اهداف اجتماعی نیز هستند. در یک تقسیم بندی از بانکها، باید گفت که بانکهای دولتی در این حوزه تجربه خوبی داشته و در یک اندازه گیری بانکهای سپه و ملی که براساس صدر اصل 44 و فرمایش مقام معظم رهبری دولتی باقی خواهند ماند، موفق‌تر از سایرین توانسته‌اند به اجرای بانکداری بدون ربا اقدام کنند. او با اشاره به همایش بانکداری اسلامی گفت: این همایش از زوایای مختلفی می تواند به اجرای هرچه بهتر قانون بانکداری اسلامی کمک کنند. از این جمله، ارزیابی بیشتر مبانی شرعی و اسلامی این نوع بانکداری است. همچنین شناساندن آن به مردم و بررسی و ارائه تجربیات کشورهای اسلامی و غیر اسلامی در این خصوص است. از دیگر اقدامات این همایش می‌تواند معرفی ابزارهای جدید و متنوع بانکداری اسلامی باشد و چگونگی بهره‌گیری از این ابزارها باشد. لزوم معرفی صحیح بانکداری بدون ربا به جهان مدیر عامل بانک سپه در پاسخ به اینکه در صورت اجرای کامل بانکداری بدون ربا، این بانکداری می‌تواند در رقابت با بانکداری متعارف به جایگاه مناسب در عرصه بین المللی دست یابد؟ تاکید کرد: در صورت اجرای کامل بانکداری بدون ربا، این نوع بانکداری منافعش به عموم مردم می‌رسد. رسیدن منافع به عموم یکی کاهش منافع سهامداران است که قطعا در این ارتباط مقاومتهایی وجود خواهد داشت که ناشی از تقابل تضاد در منافع سهامداران و مردم شکل می گیرد. به اعتقاد او در صورتی که بتوان در حوزه بانکداری بدون ربا و اسلامی به خوبی عمل کرد، قطعا مردم دنیا به این نوع بانکداری با توجه به منافعی که برای آن‌ها دارد، علاقمند خواهند شد. چراکه در حال حاضر بانکها با درصدهای بسیار پایین یک تا 4 درصد به آن‌ها سود قطعی می‌پردازد و چندان از این سپرده‌گذاری منتفع نمی‌شوند ولی با بانکداری اسلامی، در سود و زیان شریک خواهند شد و به منافع بیشتری خواهند رسید. بنابراین اگر در این گونه کشورها الگوهایی معرفی شود که سپرده‌گذار سودهای بالاتری بگیرند، عرصه قطعا برای بانکهای ربوی تنگ خواهد شد.