حذف «ددد» یک‌ساله شد

«ددد» بیش از آن که مخفف چیزی باشد، بیانگر رانت، فساد و بی عدالتی در معاملات بود که پس از بارها تلاش سازمان بورس و مدیران ارشد بازار سرمایه و مقاومت برخی افراد از منافع بی‌‌اندازه آن، بالاخره در چنین روزهایی از سال گذشته و در اوج روزهای خوش و پر بازده، از بازار سرمایه ایران حذف شد. روزهایی که برخی از افراد در کارگزاری‌ها به دنبال بررسی خریدهای گروهی انجام شده و تصمیم‌گیری در مورد تخصیص یا عدم تخصیص آن به مشتریان سفارش دهنده یا دیگران بوده‌اند به تاریخ بازار سرمایه پیوسته است. خرید گروهی یا اصطلاحا ددد سه حرفی است که در هیچ نام خانوادگی وجود ندارد، انتخاب شد؛ مشکلات خریدهای ددد به این دلیل ایجاد شد که در گذشته خریدها دستی و فرآیند تخصیص و خرید کند و زمان بر بود، این خرید گروهی حتی قبل از ورود سیستم جدید معاملات نیز وجود داشت اما سیستم نرم‌افزاری قبلی بورس که از یک شرکت کانادایی خریداری شده بود، بر اساس معاملات بورس کانادا که یک بازار معامله‌گر محور است طراحی و خریداری شده بود و در نتیجه قابلیت خرید گروهی نیز فعال بوده است. در خرید گروهی، خریدار تمامی خریدهایی را که قصد دارد برای یک یا چند کد انجام دهد؛ تجمیع کرده و سپس دستور خرید گروهی با کد «ددد» را به معامله‌گر صادر می کرد. تعداد سهام خریداری شده در این قالب، پس از ساعت معاملات با تشخیص خریدار و توسط کارگزار به کد یا کدهای مورد نظر تخصیص می‌یافت. علت وجود خرید گروهی به دلیل کندی سیستم‌های سفارش خرید و فروش بوده است و به بهانه سرعت بخشی در معاملات، کارگزاران از خرید گروهی بهره می‌بردند. تجربه ناموفق حذف کد خرید گروهی در مدیریت سابق پس از تلاش‌هایی که در تابستان 1382 و در مدیریت عبده تبریزی و اعلام ممنوعیت استفاده از خرید گروهی انجام شد، مخالفت‌های شدیدی از حذف این رانت کارگزاران مطرح شد، تا در نهایت، این نتیجه حاصل شود که حذف معاملات گروهی فعلا به صلاح نیست. بنابراین اولین تلاش‌های عملی پس از تصویب قانون بازار سرمایه برای حذف ددد به سال 1387 بر می‌گردد که ناموفق ماند؛ عده‌ای عمق کم بازار و حجم معاملات پایین، در کنار رکود نسبی بازار و همچنین اعتراض شدید کارگزاران را علت اصلی این شکست می‌دانند. در این راستا کارگزاران مدافعان اصلی ددد بودند که سرعت در اجرای معاملات و خرید برای مشتریان متعدد مهمترین دفاع کارگزاران بوده است. با این حال، در طی دو دهه عمر ددد تلاش‌های زیادی شد تا با موضوعاتی مانند مشکلات فنی در خصوص حذف ددد، این موضوع را مسکوت بگذارند، اما هیچ‌گاه به این سوال که چرا 93 درصد خریدهای ددد به یک کد تخصیص داده می‌شود، پاسخی داده نشد. در ادامه راه وزنه مخالفان ددد با استدلال‌هایی مانند کمک به سرعت معاملات سنگین‌تر شد، اما چالش‌هایی در این زمینه مطرح بود که، خریدهای گروهی عمدتا در صف‌های خرید بوده است و یا اینکه انتقادات از سوی برخی از سهامداران خرد در خصوص عدم تخصیص سهام به آن‌ها پس از خرید گروهی مطرح می‌شد و حجم قابل توجهی از شکایات را به خود اختصاص می‌داد. انتقادات دیگری نیز به خرید گروهی وارد می‌شد به عبارتی عدم رعایت نوبت در معاملات، کاهش شفافیت معاملات، تخصیص غیرعادلانه سهام، تشکیل صف‌های خرید و فروش، خرید بدون سفارش، امکان عدم تخصیص سهام به سفارش دهنده و معاملات هیجانی از دیگر اشکالات بوده است. بر اساس تحقیقات انجام شده، بازارهای مالی بین المللی، معمولا یا معامله گر محور (dealer base) و یا کارگزار محور (broker base) هستند؛ در بازارهای معامله گر محور، معامله‌گر می‌تواند به حساب خود معامله کند و این اختیار به معامله‌گر داده می‌شود تا خرید و فروش را انجام داده و پس از آن خرید و فروش‌ها را افراد تخصیص دهد، اما در بازارهای کارگزار محور که وظیفه اصلی کارگزاران دریافت و اجرای سفارشات مشتریان است، دادن اختیار خرید بدون سفارش و مشتری مشخص با ابهاماتی همراه بود. بر این اساس مشکلات خرید گروهی ناشی از تضاد ماهیت آن با ساختار معاملاتی بازار سرمایه ایران دارد، به طوری‌که خرید گروهی ابزاری برای بازارهای معامله گر محور بوده و بازار سرمایه ایران، بازاری کارگزار محور بود که اجرای آن از ابتدا نیز موضوعیت نداشت. بالاخره در آبان 1392 و کانون کارگزاران نیز با حذف خرید گروهی مخالفتی نکرد تا در قبال بقای آن در عرضه‌های اولیه و افزایش ساعات معاملات، در سایر بخش‌های بازار خرید گروهی حذف شود. همانطور که اشاره شد، حذف خرید گروهی به افزایش عدالت در معاملات کمک شایانی کرد و تا حدودی هیجانات معامله گران کاهش داد و عدالت در اجرا و تخصیص صحیح سفارش به مشتریان به لطف حذف خرید گروهی محقق شد. از سوی دیگر با حذف خرید گروهی، انتقال ریسک خریدهای اشتباه یا نامناسب معامله‌گران و مدیران سرمایه‌گذاری به مشتریان یا پرتفوهای دیگر از بین رفت تا از مسئله نمایندگی در این حوزه کاسته شود و تناسب منطقی بین ریسک و بازده فراهم شود. * دغدغه دیگر بازار؛ کارمزدهای بالای خرید و فروش سهام علی صالح آبادی، رئیس سازمان بورس طی ماه‌های اخیر برای ارائه گزارش عملکرد خود در بخش معاملات به حضور سرمایه‌گذاران آنلاین اشاره می‌کند و در آخرین اظهار نظر هم اعلام کرد که 70 درصد تعداد معاملات بورس و فرابورس از بستر الکترونیکی و توسط سهامداران آنلاین انجام می‌شود. با این حال سهامداران خرد همچنان دغدغه‌هایی مبنی بر کار مزد بالای کارگزاران و عدم کاهش آن دارند که پیش از این هم بارها توسط خبرنگار بورس فارس از متولیان بازار سرمایه مطالبه شده است. با وجود برخط شدن معاملات و حذف کاغذ از سفارش تا صدور برگه سهام و عدم نیاز به نیروی انسانی اعم از پذیرش و معامله‌گر برای انجام معاملات در کارگزاری‌ها و انتقال آن به خود سهامداران و سیستم معاملات برخط، کاهش کارمزد معاملات آنلاین با توجه به کاهش هزینه‌ها منطقی است. به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از فارس، همچنین نظام پرداخت سود نقدی و روش‌های مختلف شرکت‌ها و حتی عدم ثبات رویه یک شرکت در سال‌های مختلف و در برخی از موارد، ممانعت شرکت ها در پرداخت سود نقدی و لزوم ورود سازمان بورس به عنوان مدعی العموم برای سهامداران در این خصوص احساس می‌شود. عرضه‌های اولیه همچنان منشا اصلی سود برخی از افرادی است که در کارگزاری‌ها به تخصیص آن نزدیک هستند و همچنین سود غیرعادی عرضه‌های اولیه و عدم تخصیص عادلانه آن نیز چالشی است که با اقداماتی در خصوص تخصیص بخشی از معاملات به معامله گران برخط و همچنین محدودیت در تخصیص به کدها در مشتریان کارگزاری تا حدودی کاسته شده است، اما تا حذف کامل رانت در این حوزه، اقدامات بیشتری لازم است.