کاهش حساسیت بازار نفت به تحریم نفتی ایران؟

در رابطه با اوضاع بازار نفت، امروز تابناک نیز گزارش داده است که در ماه فوریه که بر اثر بالا رفتن تنش میان ایران و غرب و به ویژه تهدیدات رژیم صهیونیستی، ایران تهدید به بستن تنگه هرمز کرد، بازار چشم و گوش خود را تیز کرد و تحلیلگران هشدار دادند که به زودی و با اجرایی شدن تهدید ایران، اتفاقی خواهد افتاد که در زمان جنگ لیبی با آن برخورد کردیم. همان زمان تحلیل‌های جداگانه به دنبال افزایش قیمت نفت بر حرکت اقتصاد جهانی و احتمال بازگشت رکود با قدرتی مضاعف اشاره کردند. در پایان بهای نفت در اثر تنش‌های ایران و غرب بالا رفت و به مرز ۱۲۵ دلار رسید. چیزی از این امر نگذشت که عربستان سعودی و همراهانش، طناب قیمت‌ها را گرفتند و با همه قوا تلاش کردند که بهای نفت را در بازار جهانی کاهش دهند. همزمان شدن این تلاش با کاهش جو روانی ناشی از تنش ایران و غرب و بی‌حسی بازار در برابر بسته شدن تنگه هرمز، موجب شد که در چند ماه قیمت‌ها به شدت روند نزولی را شاهد باشد تا آنجا که چندی پیش‌بهای سبد نفت اوپک حتی به زیر ۹۰ دلار رسید. اوایل هفته جاری تحریم‌ها اجرا شد. بهای نفت تا اندازه‌ای شروع به افزایش کرد؛ اما همچنان این افزایش به رقم افزایشی که بازار هنگام بروز جنگ داخلی در لیبی شاهد بود نرسید و گویا هیچ ‌گاه نخواهد رسید. آیا بازار به کمبود نفت عادت کرده است؟ در ماه می سال ۲۰۱۱ جنگ داخلی لیبی، موجب شد بهای نفت به شدت افزایش یابد تا جایی که نفت وست تگزاس به بیشترین رقم خود یعنی ۱۰۸ دلار در هر بشکه رسید. جای خالی نفت لیبی در بازار جهانی هشدار شدید کار‌شناسان را به دنبال داشت تا جایی که آژانس بین‌المللی انرژی دستور داد، ذخایر استراتژیک مورد استفاده قرار بگیرد تا هم کمبود نفت جبران و هم افزایش قیمت‌ها کنترل شود. لیبی حتی با در نظر گرفتن بیشترین توان تولیدی در بخش نفت، تنها ۴ درصد از مجموع تولید اوپک را در اختیار دارد؛ اما نکته‌ای ظریف در این میان هست که فاصله نفت ایران و لیبی را نشان می‌دهد: ۸۵ درصد از نفت لیبی به اروپا صادر می‌شود و از آنجایی که حدوداً پنج سال است که از آغاز بحران اقتصادی در اروپا می‌گذرد، کمبود نفت لیبی در بازار بحران جدی برای اروپا بود. اما از آن سو، اجرای تحریم علیه ایران و همراه شدن آن با اخباری مبنی احتمال بسته شدن تنگه هرمز، باعث نمی‌شود که بهای نفت به شکلی سرسام آور افزایش یابد، بهای نفت برنت در مرز صد دلار متوقف می‌شود و نفت وست تگزاس نیز ۸۷ دلار را ثبت می‌کند. رصد بازار نشان می‌دهد که سیزده میلیون بشکه در روز کاهش تقاضا در بازار وجود دارد و کار‌شناسان بر این باورند که نگرانی‌ها از اخبار چین، آمریکا و اروپا بیشتر از نگرانی در خصوص ایران بر بازار تأثیر دارد. واقعیت این است که به رغم تولید ۲ و نیم میلیون بشکه‌ای ایران در روز، نفت ایران، نفت لیبی نیست. تنها ۲۰ درصد از تولید نفت ایران روانه بازارهای اروپا می‌شود و ۸۰ درصد آن را آسیا خریدار است. امروز بلومبرگ در گزارشی اشاره کرده است، بهای نفت که در سه روز گذشته با رشد ۱۳ درصدی روبه‌رو شده بود، امروز افت ۶ دهم درصدی داشت. این گزارش افزوده ادامه بحران مالی و بدهی منطقه یورو و کاهش رشد اقتصادی چین موجب افت قیمت جهانی نفت خواهد شد، بدون اینکه اشاره‌ای به تحریم‌های ایران کند. این امر حاکی از آن است که اگر قرار است، تحریم ایران تأثیری در اقتصاد و بازار داشته باشد این تأثیر بیش از همه متوجه آسیا خواهد بود، نه غرب.

مسلماً هنوز برای پیش بنی درباره آینده بازار نفت و تأثیر تحریم‌ها بر این بازار زود است. همان گونه که برای نظر دادن در خصوص اثر تحریم‌ها بر اقتصاد ایران نیز داده کافی در دست نیست (آیا اگر ایران نفت تحریم شده را در صنایع داخلی مثلاً در صنایع پتروشیمی به کار اندازد و از صادرات فرآورده‌های نفتی با ارزش افزوده بیشتر سود برد ـ با توجه به قدرت صنایع پتروشیمی در داخل ـ نباید گفت تحریم‌ها واقعاً تا اندازه بسیاری بی‌تأثیر خواهد بود؟). با توجه به همه این مسائل، دست‌کم یک واقعیت وجود دارد که باید به آن توجهی جدی شود: بازار تا اندازه‌ای حساسیت خود را نسبت به شرایط سیاسی ایران از دست داده و نباید در خصوص اثر تحریم‌ها در اقتصاد غرب اغراق کرد؛ ضمن اینکه ایران نیز توان خنثی کردن اثر تحریم‌ها را ـ بدون تعارف و تبلیغ ـ دارد.