درآمد میلیاردی مافیای زعفران های تقلبی!

سطح زیر کشت طلای سرخ استان خراسان رضوی، در سال زراعی 1391-1390 بالغ بر 57هزار هکتار اعلام شده است؛ یعنی معادل 76درصد کل تولیدات این محصول در ایران که چیزی بین 150 تا 200تن برآورد می شود. اما این رقم در سال جاری به 61هزار هکتار و با تولید 3.5کیلوگرم زعفران خشک در هر هکتار افزایش داشته است. این آمار را درحالی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی اعلام می کند که بنابر این اعلام، این استان در مقام نخست کشور قرار دارد. از طرفی آماری هم که از سوی سازمان جهاد کشاورزی استان خراسان جنوبی درباره میزان تولید زعفران در این استان اعلام شده، بیانگر برداشت 46تن از 12هزار و 900هکتار سطح زیر کشت است؛ که بنابر این اذعان این استان از نظر سطح زیر کشت و میزان تولید زعفران در مقام دوم کشور است. براساس آمار رسمی سال گذشته سازمان صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی، حدود 25درصد از مجموع زعفران تولیدی کشور (25 تا30تن)، در داخل مصرف و 75درصد آن نیز صادر شده است. فروش فله ای، کاری قانونی همه اینها درحالی است که ایران نه تنها برند ملی زعفران ندارد بلکه برخلاف آنچه که مسئولان ادعا می کنند، زعفران تقلبی به راحتی در بازار خرید و فروش می شود. این که چرا مسئولان چشم ها را روی این مساله بسته و به راحتی چنین ادعایی می کنند، بماند. جالب توجه این که فروشندگانی که اقدام به فروش زعفران های بدون نام و نشان می کنند، کارشان را قانونی می دانند. نگارنده در گشت وگذار چندساعته در بازارهای اطراف حرم مطهر که بازار زواری است، نه تنها شاهد فروش فله ای زعفران کرده بلکه بسته بندی های بی نام و نشان، فاقد علامت است ندارد و شماره ساخت نیز به وفور دیده می شد. جالب تر آن که وقتی با فروشنده ها وارد گفت و گو درباره کیفیت زعفران می شوی، آنها زعفران های فله ای را که گویا محصول خودشان است، مرغوب تر می دانند. البته این نوع زعفران ها گران تر هم هستند و قیمت هر مثقال آنها بین 28 تا 32هزار تومان در نوسان است. به جز زعفران های فله ای، وجود زعفران بسته بندی با نام «زعفران ممتاز قائنات» که فاقد نشان استاندارد و کد 10رقمی است، در همه مغازه ها مشترک بود. زعفرانی که به تازگی اداره کل استاندارد اصفهان با استعلام از خراسان رضوی، آن را تقلبی و توزیع این محصول را خلاف قانون و جرم اعلام کرده است. اما این محصول در همه این مغازه ها با یک قیمت یعنی مثقالی 25هزار تومان و نیم مثقال 11هزار و 500تومان به فروش می رسد. از هر کدام از فروشنده ها که درباره دلیل نداشتن شماره ساخت و علامت استاندارد می پرسم، می گویند چون محصول خودمان است، نیازی به شماره ساخت ندارد. گویا این نوع زعفران و نمونه های مشابه آن، در شهرستان هایی مانند قائنات، تربت حیدریه و... خریداری شده، در خانه ها بسته بندی و سپس در مشهد توزیع می شود. از آنجایی که قیمت این نوع زعفران مناسب تر است، خریدارها هم بیشتر از آن استقبال می کنند و به گفته خود فروشنده ها، فروشش زیادتر است. حتی زمانی که اصرار بر اطمینان از اصل بودن این زعفران داری، پاسخی که می شنوی این است که اگر استاندارد نباشد و تایید نشود، اجازه بسته بندی آن داده نمی شود! حتی این را هم می گویند که تجربه و اعتماد بین ما و واسطه ها، استاندارد کارشان است! و البته کنار هیچ زعفرانی آرم استاندارد نمی زنند و آنهایی هم که دارند برای فروش در بازار بین المللی است. فقط اعتماد کن! «زعفران را باید بشناسی یا اعتماد کنی» این چیزی است که امروز در بازار زعفران ایران میان فروشنده ها برای جلب اعتماد مشتری گفته می شود. عجیب این است که به هر مغازه ای پا می گذاری، بسته بندی «زعفران ممتاز قائنات» را محصول خودشان می دانند، اما در ادامه روشن می شود که آنها جعبه های آماده به رنگ های بنفش و قرمز را از بیرون می خرند و زعفران های فله ای خود را درون آن می ریزند و می فروشند. نکته جالبش این است که با همه این تفاسیر، باز هم حرف از تقلب هایی می زنند که برخی از هم صنف هایشان می کنند؛ این که سرچوب های جارویا ریشه های رنگ شده به اسم زعفران و به قیمت مثقالی 15هزار تومان فروخته می شود. تقلب در زعفران فقط منحصر به این گونه شگردها نمی شود بلکه حتی وزن آن را با افزودن چربی، عسل، نمک و شکر هم سنگین می کنند و این درحالی است که خالص بودن یا نبودن زعفران در هر آزمایشگاهی قابل تشخیص است، اما به دلیل ضعف نظارت در روند تولید تا مصرف و نبود قانونی که بازدارندگی لازم را داشته باشد، شاهد این گونه تقلب ها هستیم. این وسط خریدار می ماند و 177رنگ و 144طعم زعفرانی که باید تشخیص بدهد، زعفران روبه رویش، اصل است یا نه. براساس آمارهای غیررسمی اعلام شده از سوی دستگاه های مرتبط با بخش گردشگری، به طور تقریبی سالانه 25میلیون زائر به مشهد مقدس مسافرت می کنند که از این تعداد 2میلیون نفر آن زائر خارجی هستند و اغلب از کشورهای عربی می آیند. این زائران به طور قطع هنگام بازگشت به خانه، شهر و دیار خود، کالاهایی را به عنوان سوغات می خرند و می برند که یکی از این کالاها، زعفران است. محال است زائری به مشهد بیاید و زعفران همراه خود نبرد. به طور متوسط و حتی با در نظر گرفتن حداقل خرید، هر زائر یک گرم زعفران می خرد که مجموع این خرید به 25هزار کیلوگرم خواهد رسید. هم اکنون متوسط قیمت هر گرم زعفران در بازار مشهد 4هزار و 500تومان است که با یک حساب سرانگشتی حجم این خرید و فروش به رقمی معادل 112میلیارد و 500میلیون تومان می رسد. حال چنانچه نیمی از این رقم صرف خرید زعفران تقلبی شود به عددی برابر با 56میلیارد و 250میلیون تومان می رسیم که این گردش مالی نصیب فروشندگان و واسطه های بازار پرسود طلای سرخ ایران آن هم فقط در شهر مشهد می شود. پر واضح است که ریالی از این میلیاردها تومان پول به جیب کشاورز زحمتکش و زعفران کار ایرانی نخواهد رسید و مافیای زعفران تقلبی هر روز دخل خویش را پرتر از روز قبل می بیند. این حجم گردش مالی سال های سال است که می چرخد و مسئولان سازمان های جهاد کشاورزی، استاندارد، صنعت، معدن و تجارت، میراث فرهنگی و گردشگری، اتحادیه ها و انجمن های مربوط اقدامی اساسی برای مقابله با آن انجام نمی دهند. به راستی تا زمانی که در داخل کشور و در پایتخت بازار زعفران چنین حجم قاچاق و سودآوری ناعادلانه ای جریان دارد، چطور توقع داریم که طلای سرخ کشور در بازار بین الملل حال و روزش بهتر از این باشد. آیا مسئولان سازمان های مرتبط پس از این همه سال و کسب تجربه و رصد بازار نمی توانند راهکاری عملی برای جلوگیری از چنین حجم گردش مالی ناعادلانه ای را بگیرند؟ آیا نمی شود فروشگاه های زنجیره ای عرضه زعفران با مشارکت همه برندهای موجود در استان های خراسان رضوی و جنوبی در مشهد ایجاد کرد تا همگان از این راه هموار سود ببرند و به طور حتم همین سازمان ها نیز از این راه هموار سود می بردند چراکه تولیدکنندگان و کارخانجات فرآوری زعفران نیز با دریافت به موقع نقدینگی حاصل از فروش محصول خویش دیگر از وزارت جهاد کشاورزی و بانک ها، تقاضای دریافت تسهیلات و کمک مالی نداشتند. توجه به چنین اعداد و ارقامی که تنها در یک شهر ایران چرخش دارد، نیازمند اقدامی جدی بوده و از آن جا که چنین زعفران هایی در دیگر شهرهای ایران نیز رایج است، اعداد حاصل بیش از اینها خواهد شد. ایران مهد زعفران ارگانیک شاید عدم سرمایه گذاری روی کشت زعفران ارگانیک را هم بتوان تشدیدکننده این وضع دانست. چراکه در حال حاضر تنها یک تولیدکننده بزرگ زعفران ارگانیک در ایران وجود دارد که چندی پیش نخستین سایت روستایی تولید زعفران ارگانیک کشور را در دنیا در شهرستان زاوه افتتاح کرد. طاهر جهانشیری تاکنون موفق شده 35هکتار از زمین های کشاورزی روستای صفی آباد شهرستان زاوه را به شکل ارگانیک زیر کشت زعفران ببرد و از هر هکتار بین 10 تا 15کیلوگرم برداشت کند. رسیدن به 100هکتار کشت ارگانیک چشم اندازی است که او به دنبال آن است. درحالی که تولیدکنندگان زعفران به روش غیرارگانیک، در هر هکتار بین 3 تا 4کیلوگرم برداشت دارند. به بیانی روشن تر، در شرایطی که این تولیدکننده زعفران ارگانیک در سال گذشته، 150کیلوگرم زعفران برداشت کرده و پیش بینی می کند در سال جاری نیز بین 200 تا 300کیلوگرم محصول داشته باشد، دیگر تولیدات، در همان خان رساندن میزان برداشت 3.5کیلو به 4کیلوگرم در هکتار مانده است. حتی برخی از آنها یا واسطه هایشان به جای ارتقای کیفیت تولیدات و فرآوری و بررسی های کیفی و کارشناسی محصولات شان، به دنبال یافتن راه هایی برای فروختن زعفران تقلبی به اسم درج? یک هستند. به نظر می رسد تا زمانی که شناسنامه دار کردن زعفران در دستور کار قرار نگیرد و اجرایی نشود، کشاورز هم تشویق به تولید زعفران مرغوب و درجه یک نمی شود. شاید بتوان گفت دومین گام در ارتقای سلامت بازار داخلی زعفران پس از بهبود کشت با شیوه ارگانیک، داشتن نشان تجاری و ساماندهی علائم تجاری موجود در بازار است. نمی توان کاری از پیش برد تا زمانی که باور دست اندرکاران محصول زعفران این است که تقلبی در بازار نیست و اگر هم باشد شیوع ندارد. بنابراین نباید حرفی از آن به میان آورد زیرا درنهایت منجر به بدبین شدن مشتری و از دست دادن او می شود. اما از آنجایی که زعفران کالایی لوکس است، اگر مشتری به تجربه شاهد تقلب باشد دیگر آن را از سبد خرید خود حذف می کند، بنابراین نباید اعتماد مردم را برای سود کوتاه مدت از دست داد. از طرفی، درست است که این گونه تقلب ها در فروشگاه ها و نمایندگی های نشان های تجاری مطرح به چشم نمی خورد، اما به وفور در مراکز و مغازه های نقاط مختلف زائرنشین مشهد دیده می شود. مراکزی که بیشتر زائران به دلیل کمبود وقت و نزدیکی به حرم و محل اسکان شان، تمایل دارند از آنها خریداری کنند. هنر تجارت نداریم از بازار بلبشوی داخلی که فاصله بگیریم، مساله بازار جهانی و تجارت بین المللی مطرح است. براساس آمار رسمی هم اکنون از ۲۵۰ تن زعفرانی که هر سال در جهان تولید می شود، ۹5درصد آن متعلق به ایران و با محوریت خراسان رضوی و جنوبی است. اما ایران در این حوزه به شدت ضعیف عمل کرده است به گونه ای که امروز 95درصد صادرات زعفران ایران به صورت فله ای یا بسته بندی های بزرگ فاقد علامت تجاری و صورت برند می گیرد. طبق آخرین آمار ارائه شده از سوی وزارت جهادکشاورزی سطح زیر کشت و میزان تولید زعفران کشور به ترتیب 57هزار هکتار و حدود 2?0تن است که حدود 87درصد آن با ارزشی معادل 300میلیون دلار را افراد و شرکت های توزیعی در خارج از کشور تشکیل می دهند که در 10سال گذشته تنها محدود به چهار کشور امارات متحده عربی، اسپانیا، عربستان و فرانسه بوده که البته در این سال ها گاهی کشورهای ایتالیا و چین نیز به فهرست خریداران اضافه شده اند. این مساله بیانگر آن است که بازار زعفران ایران در اصطلاح عمل بازاریابی «خریدارمحور» است؛ یعنی به جای فروشنده، خریدار ضوابط معامله را تعیین می کند. بنابراین وقتی که در بازار محدودیت داریم و تعداد خریداران مان کم هستند، قدرت چانه زنی هم نخواهیم داشت و وضع همینی می شود که هست. یعنی کشور اسپانیا که به باور تجار ایرانی، شرکت هایی قوی در تجارت زعفران ندارد و فقط ضعف ایران آن را قوی کرده است، زعفران ایران را به بیش از 100کشور دنیا صادر می کند؛ چیزی بیش از 70درصد! پس اسپانیاست که تعیین می کند، محصول را چگونه از ایران بخرد. بنابراین برای حفظ بازارش در دنیا، ترجیح می دهد زعفران ایران را فقط به صورت فله ای بخرد. مشکل این است که همیشه به این می بالیم که تولیدکننده 80 تا 90درصد زعفران دنیا هستیم، درحالی که در کنار تولید باید هنر تجارت هم داشت. براساس پیش بینی صندوق توسعه زعفران، آمارها حکایت از افزایش 20درصدی برداشت زعفران و صادرات 150 تا 170تنی در سال جاری می دهد.