تخریب شدید محیط‌زیست در نهاوند

بحران تخریب محیط‌زیست و منابع طبیعی کشور در دهه اخیر به بحثی جدی تبدیل شد. تخریب جنگل‌های شمال و غرب کشور، افزایش سطح کویرها، فرسایش مراتع، سیل‌های ویرانگر دهه اخیر و آلودگی هوا همگی به‌واژه‌های آشنایی برای مردم تبدیل شده‌اند. در شهرستان نهاوند شاید برخی از این عوارض مشهود نباشد، اما نمی‌توان از تخریب مراتع، وقوع سیل‌ها، فرسایش خاک و تخریب مناظر طبیعی و سراب‌های زیبای نهاوندی چشم پوشید. سراب گیان نهاوند شهرستان نهاوند که در محدوده کوهستانی رشته کوه زاگرس واقع شده، دارای آب و هوای نیمه خشک و سرد و رژیم بارندگی آن از تیپ اقلیم مدیترانه‌ای است. از آنجایی‌که متوسط بارندگی سالانه آن حدود 450 میلی متر است و با توجه به این نکته که بارش بخصوص در ماه‌های آذر و اسفند به علت سرمای زیاد بیشتر به صورت برف است، نزولات جوی در ارتفاعات منطقه به صورت برف ذخیره می‌شود و موجب تغذیه منابع آب منطقه، چه آب‌های سطحی و چه آب‌های زیرزمینی در فصول گرم سال می‌شود. وجود سنگ‌های کربناتی «کارستیگ میوسن» که به عنوان مخازن غنی آب‌های زیرزمینی محسوب می‌شوند سبب شده است که چشمه‌های فراوان و سراب‌های متعدد گاماسیاب، گیان و فارسبان در دامنه شمالی ارتفاعات کوه گرین به‌وجود آید. سراب گیان در 21 کیلومتری جنوب شهرستان نهاوند و در دامنه شمالی کوه‌های گرین در امتداد دره‌ای به نام (درون) که دو کوه بزیی و گوچال آن را احاطه کرده‌اند واقع شده است. در تمام فصول سال از چشمه سراب گیان آب با دبی 1/5 متر مکعب در ثانیه خارج می‌شود که پس از عبور از میان جنگل سراب گیان به صورت نهرهایی در زمین‌های کشاورزی دشت گیان و روستاهای همجوار جریان دارد و در فصل بهار و تابستان به‌طور کامل از آن بهره‌برداری می‌شود. علاوه بر این، منبع تامین آب آشامیدنی روستای پرجمعیت گیان است. اما این منطقه بسیار زیبا که سالانه تعداد زیادی گردشگر داخلی و خارجی را به خود جذب می‌کند با مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کند که در صورت بی‌توجهی تبدیل به بحران خواهد شد. تهدیدهای سراب یک کارشناس ارشد محیط‌زیست درباره مشکلات سراب گیان می‌گوید: منابع طبیعی شهرستان نهاوند به‌ویژه سراب گیان به عنوان یک پدید طبیعی مصون از تخریب نیست و مشکلات زیادی آنها را تهدید می‌کند. نبود برنامه‌ریزی و مدیریت قوی، بی‌توجهی گردشگران، آفات گیاهی، انقراض گونه‌ها و آتش‌سوزی از مشکلات عمده طبیعت سراب گیان است. «حمیدرضا سمواتی» می‌گوید: چراهای نهاوند زیاد است و افسوس خوردن مردم آن بیشتر و در این میان نکته‌ای که آزاردهنده است مسائل فرهنگی شهرستان نهاوند است که باعث می‌شود مردم در مواجه با آن سرخورده و ناراحت شوند مسائلی که در شهرستان نهاوند کم نیستند و هر روز هم بیشتر می‌شود اما ظاهرا بی‌تفاوتی و بی‌اهمیتی را یاد گرفته‌ایم.وی می‌افزاید: تا سال قبل دغدغه ورود موتورسوار در پارک کوثر را داشتیم و سلب آسایش مردم که این مشکل تا حدود زیادی با تدبیر شهرداری نهاوند و نیروی انتظامی حل شد. از اینکه طرح ساماندهی آن با تبلیغات زیاد همراه شد و یک میلیارد و صد میلیون ریال اعتبار آن چگونه مصرف شد بگذریم چرا که نتیجه و آنچه که این روزها در سراب گیان مشاهده می‌شود با آنچه که قرار بود انجام شود، فاصله بسیار دارد و حتی نماینده مردم نهاوند در مجلس شورای اسلامی هم نارضایتی خود را در مورد نحوه اجرای این طرح بارها اعلام کرده است.اما نکته اصلی این است که متصدی حفظ و نگهداری طبیعت سراب گیان بر عهده کیست و مسئول امنیت و آسایش مردم در سراب گیان بر عهده چه دستگاه اجرایی و قانونی است؟ این فعال مدنی گفت: شکایت مردم در مورد وضعیت فعلی سراب گیان بیش از حد تصور است اما گلایه اصلی آنها حضور بی‌شمار موتورسواران در نقاط مختلف آن است که مخل نظم و آسایش و امنیت مردم می‌شود. اینکه خانواده‌ای در گوشه‌ای مشغول استراحت است و ناگهان صدای وحشتناک موتورسواران و حرکات زیگزاگی و خطرناک آنها و نزدیک شدن آنها به محل استراحتگاه آنان وحشت و ترس را نمایان می‌کند. سیاست‌ها و برنامه‌های غلط سمواتی با اشاره به اینکه بسیاری از مشکلات سراب گیان به نبود برنامه‌ریزی و نداشتن یک مدیریت موثر ربط دارد می‌افزاید: با بودن مدیریت قوی، برنامه‌های نامنظم و بهره‌برداری‌های ناهمگون و غیرمعقول از سراب گیان به حداقل می‌رسد. بعضی از نهادهای دولتی هر از چندگاهی ضمن اینکه خود را صاحب اختیار این جنگل می‌دانند از آن برای سیاست‌های خود بهره می‌جویند و کم و بیش موجب بروز مشکلاتی در محل می‌شوند. از جمله اردوهای متعدد و بدون برنامه آموزش و پرورش در سراب گیان نشان از بهره‌برداری‌های بدون مطالعه در منطقه است. وی ادامه داد: البته کارهای مثبتی از طرف برخی نهادهای دولتی صورت گرفته است. اما آنچه در نهایت هر بیننده منصفی را متاثر می‌سازد وجود زمینه‌های تخریب در سراب گیان است. اجرای عملیات غیرعلمی و مخرب همانند حفاظت از درختان چنار با ایجاد حفاظ بتنی در حول این درختان، ساخت جاده آسفالته سراب گیان تا بالاترین نقطه سراب، ساخت خانه‌های سنگی در قسمت بالای سراب گیان، سنگ‌چین کردن برای ایجاد سکوی تفریحی، آسفالت‌کردن کف جنگل و دادن اجازه تردد به اتومبیل‌ها در تمام بخش‌های جنگل و ساخت امکانات تفریحی و شیلات که اخیرا مطرح شده است، همگی نگران‌کننده است و ناشی از نبود مدیریت علمی و موثر در حفاظت منابع طبیعی منطقه است. به نظر می‌رسد با تعیین متولی مجربی برای سراب گیان، که صاحب دید علمی و حفاظتی باشد، می‌توان از خسارت‌های بیشتر جلوگیری کرد. تراکم گردشگران وسعت جنگل سراب گیان بسیار کم است. این ویژگی شاید از دیدگاه وجود تنوع گیاهی و جانوری در این منطقه کم‌وسعت بسیار ممتاز باشد. اما از جهات دیگر نگران‌کننده است. هجوم گردشگران در روزهای تعطیل و رعایت‌نشدن مسائل زیست‌محیطی و ریختن زباله‌ها در دامان طبیعت نگرانی‌هایی را ایجاد می‌کند. ورود اتومبیل‌ها به داخل جنگل ضمن اینکه بافت زمین را برای رشد گیاهان نامساعد می‌کند، صدمات زیادی را به گیاهان و درختان وارد می‌سازد. همچنین تراکم گردشگران در قسمت‎‌های بالای سراب گیان بیشتر گیاهان پوششی این نقاط را به نابودی می‌کشاند. آلودگی آب در روزهای تعطیل از تراکم گردشگران در قسمت‌های بالای سراب گیان ناشی می‌شود. اکثریت قریب به اتفاق آتش‌سوزی‌ها توسط بازدیدکنندگان رخ می‌دهد. خشک‌شدن علف‌های کف جنگل و تپه‌ها و افروختن آتش در جنگل وقوع آتش‌سوزی را تسهیل می‌کند. سمواتی برای حل این مشکل پیشنهاداتی دارد: تعدیل گردشگران از طریق تنظیم اردوها به منظور کاهش تراکم در روزهای تعطیل، آموزش گردشگران و ملزم کردن آنها به جمع‌آوری زباله‌ها و تحویل دادن به ایستگاه‌های جمع‌آوری زباله می‌تواند چهره واقعی سراب را از چنین عوارضی محفوظ دارد. تاسیس پارکینگ اتومبیل، ایستگاه‌های جمع‌آوری زباله‌ها، ایستگاه‌های آتش‌نشانی، افزایش تعداد جنگل‌بانان و آموزش این افراد گام‌های موثری در رفع مشکلات سراب خواهد بود. نتایج طرح‌های اجراشده در اطراف سراب سمواتی می‌گوید: حفاظت سراب گیان در برابر چرای دام از طرح‌های موفق و موثر اجرا شده است. با وجود اینکه مزیت‌های این طرح بسیارند، اما دو معضل آتش‌سوزی و بروز آفات گیاهی در مزارع کشاورزی بر اثر اجرای اینگونه طرح افزایش یافته است. تجمع بقایای گیاهی در سال‌های متمادی در کف جنگل و مراتع حفاظت‌شده به‌ویژه در مناطق غیرمشجر، شرایط مناسبی برای ابقای آفات گیاهی و کامل‌کردن چرخه‌های آنها فراهم کرده است. لغو ممنوعیت چرای دام در مدت زمان کوتاهی بعد از فصل رویش گیاهان و دوران بذردهی آنها، عمل بذرافشانی، کوددهی و حتی هرس درختان در منطقه حفاظت شده از عواملی هستند که احتمال وقوع آتش‌سوزی و آفات گیاهی را کاهش می‌دهد. نهال‌کاری زمین‌های غیرمشجر در جنگل نیز طرح موفقی است که احتمالا تحت‌تاثیر بهره‌برداری اقتصادی، اندکی از اهداف خود دور شده است.