سلامت مردم قربانی ارزانی شیر؟

سرانجام پس از پنج‌ماه کشمکش برای عرضه شیر فله در بازار، سازمان دامپزشکی زیر بار صدور مجوز رفت. بحث و مناقشه درباره توزیع شیر خام بین وزارت بهداشت و سازمان دامپزشکی از آنجا بالا گرفت که بیماری‌های قابل‌انتقال به انسان در محصولات فله قابل توجه و مهم‌تر از آن غالبا غیرقابل شناسایی است. معاون بهداشت و پیشگیری سازمان دامپزشکی درحالی بر نظارت دقیق کارشناسان این سازمان بر عرضه فله‌ای فرآورده‌های لبنی تاکید می‌کنند که به اعتقاد کارشناسان ابزارهای دامپزشکی برای تشخیص و کنترل بیماری بسیار ضعیف است و به دلیل نقص در ابزارها احتمال اینکه تاکنون هم در تشخیص بیماری‌ها اشتباه کرده باشند بسیار قوی است. دلیل سازمان دامپزشکی برای این اقدام خود، افت شدید مصرف شیر در کشور به دلیل افزایش قیمت فرآورده‌های لبنی است. مسوولان این سازمان معتقدند قیمت شیر فله بین 30 تا 50درصد کمتر از محصولات پاستوریزه است بنابراین با این روش سرانه مصرف شیر افزایش خواهد یافت. تامین منافع اقتصادی گروهی خاص پشت‌پرده شیر فله است اگرچه مصرف شیر برای حفظ سلامت مصرف‌کنندگان در بلندمدت توجیه سازمان دامپزشکی شده است اما فعالان این حوزه از رانتی که پشت این مجوزهاست سخن می‌گویند. پیام محبی یکی از فعالان حوزه دامپزشکی و نایب‌رییس جامعه دامپزشکان در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: این اتفاق تنها منافع یک عده از دامداران را به‌دنبال دارد چراکه مقرر شده است این مجوز فقط به برخی از دامداری‌های مورد تایید دامپزشکی تعلق گیرد. وی می‌افزاید: تحت این شرایط تولید شیر خام دامداری‌های کوچک بلاتکلیف می‌ماند و این درحالی است که برنامه‌ای برای جبران زیان این عده از تولیدکنندگان نیز دیده نشده است. وی خاطرنشان می‌کند: از سوی دیگر در این بین صنایع لبنی هم به دلیل نرسیدن ماده اولیه مورد نیاز دچار خسران می‌شوند و برای چرخیدن چرخ تولیدشان ناگزیر به استفاده از شیرخشک وارداتی خواهند شد. لابی قوی دامداران مشکلات دامداران بر سر نخریدن شیر خام توسط کارخانجات سبب شد زمزمه عرضه شیر فله آغاز شود. در یکی، دو سال گذشته کارخانجات به‌دلیل افزایش نرخ شیر خام و افزایش همزمان هزینه‌های تولید از خرید شیر دامداران سر باز زدند. آنها معتقد بودند تا زمانی که دولت بر قیمت تمام‌شده آنها نظارت دارد و اجازه افزایش قیمت متناسب با رشد هزینه‌ها را به آنها نمی‌دهد؛ تولید فرآورده‌های لبنی مقرون به صرفه نیست. بنابراین در این جریان شیر دامداران که محصولی فسادپذیر است؛ روی دست‌ها ماند. از این‌رو برای جلوگیری از زیان دامداران، مسوولان به این فکر افتادند که شیر خام را به جای کارخانجات به مردم بفروشند. از سوی دیگر تحت شرایط دو سال اخیر که قیمت شیر و فرآورده‌های آن در حال افزایش است؛ کم‌کم مصرف سرانه در سراشیبی قرار گرفت و دولت برای حل این مشکل راه‌حل غیرمتعارف عرضه شیر ارزان غیرپاستوریزه را پیشنهاد داد. در پنج‌ماه گذشته که موضوع عرضه فله شیر با اجرای طرح پایلوت در استان خراسان‌جنوبی جدی شد، بارها بین وزارت بهداشت و سازمان دامپزشکی اختلاف و درگیری بر سر ماجرای غیرپاستوریزه‌ها پیش آمد اما در نهایت این ماجرا با غلبه سازمان دامپزشکی و قانونی‌شدن توزیع شیر فله پایان یافت. این مجوز در حالی صادر شده است که متخصصان بروز بیماری‌هایی همچون تب مالت را بسیار محتمل می‌دانند. اگرچه محسن مشکات معاون پیشگیری و بهداشت سازمان دامپزشکی تاکید می‌کند که عرضه شیر تحت نظارت کامل دامپزشکی انجام شده و به شرط نظارت مجوز صادر می‌شود اما کارشناسان معتقدند به دلیل نداشتن ابزارهای شناسایی، ناظران قادر به تشخیص بیماری نیستند و چه بسا این بیماری‌ها تا کنون هم از زیر چشم کارشناسان گذشته و به مصرف‌کنندگان رسیده باشد. هرچند مسوولان این تحلیل را بدبینانه توصیف می‌کنند اما اخبار اولین قربانی شیر خام بر صحبت‌های کارشناسان مهر تایید زده است. چندی پیش بود که اخبار گله‌ای 30راسی مبتلا به سل روی خروجی رسانه‌ها قرار گرفت. شیر تولیدی این گله پیش از این به صورت فله به فروش می‌رسید. سلامت مردم قربانی منافع شد به دلیل همین خطرات هم دبیر فدراسیون بین‌المللی شیر می‌گوید در هیچ جای دنیا شیر فله توزیع نمی‌شود. پیش از این مشکات با دفاع از درخواست دامداران برای توزیع شیر فله‌ای، اعلام کرده بود که حتی در کشورهای پیشرفته دنیا نیز شیر به شکل فله‌ای توزیع می‌شود اما گویا تحت فشار این تولیدکنندگان سرانجام سازمان دامپزشکی کوتاه آمد. مهرنوش امجدی اذعان می‌کند: برخی مواقع دامداران برای آنکه شیر روی دست آنها نماند، راهکارهایی را مطرح می‌کنند که تهدید‌کننده سلامت مردم است. دامدارانی که پیشنهاد توزیع شیر فله‌ای را مطرح می‌کنند، باید توجه داشته باشند که تمامی فعالان این صنف تحصیلکرده نیستند. وی ادامه می‌دهد: راهکار اساسی که دنیا به آن رسیده، این است که تولید و فرآوری‌کننده شیر خام با یکدیگر شریک باشند. در دنیا بیشتر دامداران صاحب کارخانه‌های فرآوری هستند یا اینکه کارخانه‌ها، دامداری بزرگ تاسیس می‌کنند. دبیر IDF ایران با اشاره به افزایش میانگین جهانی سرانه مصرف شیر، بیان می‌کند: بر اساس آمار سال 2012 فدراسیون جهانی شیر، سرانه مصرف در ایران از 160کیلوگرم در سه، چهار سال گذشته به 195کیلوگرم رسیده است. حسین چمنی مشاور صنایع شیر ایران نیز این اقدام دامپزشکی را نادرست دانسته و از مسوولان می‌خواهد پیش از اعطای مجوز به چند پرسش پاسخ دهند. او خطاب به محسن مشکات می‌گوید: عنوان مسوولیت شما معاون بهداشتی و پیشگیری سازمان دامپزشکی کشور است. به‌عنوان یک کارشناس تولیدات دامی، اگر قرار باشد برای مصرف‌کنندگان شیر یک توصیه بهداشتی و پیشگیرانه داشته باشید، آن توصیه چیست؟ چمنی اضافه می‌کند: پس از سازمان دامپزشکی که مسوول تولیدات خام دامی است، نظر کدام وزارتخانه به عنوان سلامت مردم برایتان مهم است که شما را هم به این باور نزدیک کند که توزیع شیر خام فله ممکن است، سلامتی مردم را تهدید کند؟ البته پاسخ باید گزینه‌ای غیر از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی باشد، چراکه این وزارتخانه بارها بر خطرناک‌بودن این روش تاکید کرده و هرگز موافق این کار نیست. او همچنین اضافه می‌کند: لطفا برای مردم توضیح دهید سازمان دامپزشکی با کدام امکانات و سازوکار تمام آزمایش‌های شیمیایی، فیزیکی و میکروبی شیر خام را برای حصول اطمینان از سلامت آن انجام می‌دهد و نتایج چگونه می‌تواند در اختیار مردم و کارشناسان برای نظارت و بررسی قرار گیرد؟ مشاور صنایع شیر ایران با بیان اینکه سازمان دامپزشکی تاکنون چه فعالیت‌هایی در زمینه بهبود کیفیت شیر خام انجام داده و نتایج حاصل از این فعالیت‌ها چه بوده است؟ تصریح می‌کند: آیا تاکنون این سازمان به وظایف نظارتی خود در زمینه کیفیت شیر خام فله‌ای که در فروشگاه‌های کشور عرضه می‌شود، عمل کرده است؟ اگر جواب مثبت است، لطفا میزان متوسط بار میکروبی شیر‌های فله‌ای عرضه‌شده را به مردم اعلام کنید. وی تاکید می‌کند: با توجه به آشنایی شما با بیماری‌های مشترک انسان و دام آیا مصرف شیر خام فله را به فرزندان و خانواده خودتان هم تجویز می‌کنید؟ در هر حال همه کارشناسان و دست‌اندرکاران بر این امر اتفاق نظر دارند که مالت، سل، تب کیو، انواع و اقسام مسمومیت‌ها و آلودگی‌های ثانویه محصول استفاده از شیر فله‌ای است و برای شناسایی آن نیز ابزار دقیقی وجود ندارد. پس بسیار محتمل است که مصرف‌کنندگان به این بیماری‌ها که سال‌ها از ابتلا به آن خبری نبود دچار شوند.