مالیات در عصر داده | ایران چگونه از ممیز به الگوریتم نزدیک می‌شود؟

علی پیرولی - کارشناس مالیاتی؛ تغییر اصلی شاید همین‌جا باشد؛ پرونده مالیاتی از یک مجموعه کاغذ و سند، آرام‌آرام به یک تصویر داده‌ای از فعالیت اقتصادی تبدیل می‌شود. اما این تغییر یک سؤال مهم‌تر هم با خود دارد؛ آیا بیشتر شدن داده‌ها به معنای تصمیم‌های دقیق‌تر مالیاتی است؟ پاسخ این سؤال را نمی‌شود فقط در تعداد سامانه‌ها یا حجم اطلاعات جست‌و‌جو کرد. باید به اعداد نگاه کرد.

مسیر هوشمندسازی البته یک‌شبه شروع نشده است. اصلاح مواد ۱۶۹ و ۱۶۹ مکرر قانون مالیات‌های مستقیم در سال ۱۳۹۴، یکی از پایه‌های شکل‌گیری این مسیر بود؛ جایی که ثبت اطلاعات معاملاتی، هویتی و اقتصادی و الزام دستگاه‌ها به ارائه اطلاعات، به تدریج جای خود را در معماری جدید نظام مالیاتی باز کرد.

در سال ۱۳۹۸ نیز با قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان، مسیر شکل تازه‌ای گرفت. فاکتور الکترونیکی دیگر صرفاً یک ابزار جایگزین فاکتور کاغذی نبود؛ قرار بود بخشی از اطلاعات اقتصادی مؤدی مستقیماً وارد یک نظام یکپارچه شود.

از اینجا به بعد، مسئله فقط «جمع‌آوری مالیات» نبود. مسئله این بود که نظام مالیاتی بتواند اقتصادی را که پیش از این در تکه‌های مختلف دیده می‌شد، یکجا ببیند.

در سال ۱۴۰۲، تنها ۱۰ درصد اظهارنامه‌های اشخاص حقیقی در فرآیند حسابرسی سیستمی قرار داشتند. این سهم در سال ۱۴۰۳ به ۴۶ درصد رسید. در مقابل، سهم حسابرسی دستی از ۲۲ درصد به ۱۳ درصد کاهش پیدا کرد.

برای اشخاص حقوقی نیز سهم حسابرسی سیستمی از ۲۱ درصد در سال ۱۴۰۲ به ۵۹ درصد در سال ۱۴۰۳ رسید و سهم حسابرسی دستی از ۳۳ درصد به ۱۴ درصد کاهش یافت.

این اعداد یک تغییر رفتاری در نظام مالیاتی را نشان می‌دهند؛ بخشی از کاری که پیش از این به بررسی دستی وابسته بود، حالا به داده و سیستم سپرده شده است.

البته از این اعداد نمی‌توان نتیجه گرفت که همه تصمیم‌های سیستمی الزاماً دقیق‌تر یا عادلانه‌تر شده‌اند. این همان نقطه‌ای است که تفاوت میان «دیجیتالی شدن» و «هوشمند شدن» خودش را نشان می‌دهد.

یک سیستم می‌تواند اطلاعات بیشتری داشته باشد، اما اگر اطلاعات ناقص، تکراری یا قدیمی باشند، نتیجه الزاماً بهتر نمی‌شود. حتی داده درست هم اگر با قاعده یا مدل اشتباه تحلیل شود، می‌تواند به تصمیم اشتباه برسد؛ بنابراین آزمون واقعی هوشمندسازی، تعداد داده‌ها نیست؛ کیفیت تصمیمی است که از دل داده بیرون می‌آید. برهمین اساس، سازمان امور مالیاتی از داده‌های پالایش‌شده در فرایند محاسبات و فرایند رسیدگی مالیات استفاده می‌کند.

شاید یکی از ملموس‌ترین نشانه‌های این تغییر را بتوان در مسیر صورتحساب‌های الکترونیکی دید. میانگین صورتحساب‌های الکترونیکی ماهانه از حدود ۲۵۰ میلیون صورتحساب در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۲.۵ میلیارد صورتحساب در سال ۱۴۰۵ رسیده است.

تعداد صادرکنندگان صورتحساب الکترونیکی نیز از حدود هزار و ۷۰۰ مؤدی در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۳۸۵ هزار مؤدی در پایان سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.

از طرف دیگر، سهم اعتبار مالیاتی مبتنی بر فاکتور کاغذی که در تابستان ۱۴۰۱ صددرصد بود، در زمستان ۱۴۰۴ به صفر رسید.

آمار‌های مالیاتی نشان می‌دهد در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، حدود ۳۷ هزار میلیارد تومان مالیات و عوارض ارزش افزوده به مؤدیان بازگردانده شده است؛ رقمی که در مقایسه با مدت مشابه سال ۱۴۰۴، حدود ۷۵ درصد رشد نشان می‌دهد.

بر اساس داده‌های ارائه‌شده از سوی سازمان امور مالیاتی کشور، تا پایان شهریور ۱۴۰۴، مجموع استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده به ۲۱ هزار و ۴۶ میلیارد تومان رسیده بود؛ رقمی که در پایان شهریور امسال به ۳۶ هزار و ۸۱۳ میلیارد تومان افزایش یافت. به این ترتیب، در یک سال ۱۵ هزار و ۷۶۷ میلیارد تومان به حجم استرداد‌ها افزوده شد و منابع بازگشتی به مؤدیان به حدود ۱.۷۵ برابر دوره مشابه سال قبل رسید.

به زبان ساده‌تر، بخشی از اقتصادی که پیش از این باید از روی کاغذ خوانده می‌شد، حالا از مسیر داده قابل مشاهده است.

وقتی ممیز کمتر دنبال پرونده می‌رود

طبق داده‌های ارائه‌شده، سهم رسیدگی‌های مبتنی بر بررسی انسانی در میان اشخاص حقیقی از ۲۳ درصد در سال ۱۴۰۰ به حدود نیم درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. برای اشخاص حقوقی نیز این سهم از ۶۶ درصد به ۱۴ درصد کاهش یافته است.

این تغییر را نباید فقط به معنای حذف نیروی انسانی از فرآیند مالیاتی دید. اتفاقاً نقش انسان در چنین مدلی می‌تواند تغییر کند.

سیستم می‌تواند حجم بزرگی از اطلاعات را بخواند، تطبیق دهد و موارد غیرعادی را بیرون بکشد؛ اما جایی که پرونده پیچیده است، ریسک بالاست یا اطلاعات با واقعیت فعالیت اقتصادی همخوانی ندارد، هنوز به تشخیص انسانی نیاز است.

در چنین مدلی، ممیز قرار نیست دیگر همان کاری را انجام دهد که سیستم در چند ثانیه انجام می‌دهد. قرار است وقت او بیشتر صرف جایی شود که سیستم به تنهایی نمی‌تواند درباره آن تصمیم نهایی بگیرد. یعنی عامل انسانی فرصت بیشتری برای بررسی پرونده‌ها و داده‌های مشکوک و پرریسک پیدا خواهد کرد که همین امر فرار مالیاتی را کاهش و موجب رشد تمکین مالیاتی می‌شود.

این شاید یکی از کم‌سروصداترین تغییرات هوشمندسازی باشد؛ کم شدن کار‌های تکراری، نه لزوماً کم شدن نقش انسان.

هوشمندسازی فقط در مرحله تشخیص مالیات متوقف نمانده است

مسعود قاسمی، مدیرکل دفتر حسابرسی و وصول و اجرای مالیاتی، توضیح داده است که وقتی اطلاعات صورتحساب‌ها، طرف‌های معامله و تراکنش‌ها کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، سازمان تصویر کامل‌تری از وضعیت اقتصادی مؤدی به دست می‌آورد؛ تصویری که در مرحله وصول نیز می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

این همان جایی است که ارزش واقعی اتصال سامانه‌ها خودش را نشان می‌دهد. اگر اطلاعات هر دستگاه در یک جزیره باقی بماند، هوشمندسازی فقط مجموعه‌ای از سامانه‌های جدا از هم خواهد بود. اما وقتی این اطلاعات بتوانند در یک زنجیره قرار بگیرند، کارکرد آنها تغییر می‌کند.

فرار مالیاتی پیش از آنکه بزرگ شود

در بخش مقابله با فرار مالیاتی نیز منطق جدید، بیشتر از آنکه به دنبال «فرد متخلف» باشد، به دنبال «رفتار پرریسک» است.

سیدمحمدرضا احمدی، رئیس مرکز بازرسی، مبارزه با فرار مالیاتی و پولشویی، فرار مالیاتی را یک زنجیره می‌داند؛ فعالیت اقتصادی، درآمد، معامله، جریان پول، صورتحساب و در نهایت اظهار.

اگر این زنجیره در داده‌ها دیده شود، امکان آن وجود دارد که رفتار غیرعادی پیش از آنکه به یک الگوی تثبیت‌شده فرار مالیاتی تبدیل شود، شناسایی شود.

اینجا هم یک نکته مهم وجود دارد. الگوریتم قرار نیست جای بازرس را بگیرد. سیستم می‌تواند یک رفتار را پرریسک تشخیص دهد، اما اعتبارسنجی و تصمیم درباره آن همچنان به نیروی متخصص نیاز دارد.

حتی تجربه میدانی بازرسان می‌تواند دوباره به سیستم برگردد و به اصلاح شاخص‌های ریسک کمک کند. یعنی یک چرخه شکل می‌گیرد؛ سیستم رفتار مشکوک را پیدا می‌کند، انسان آن را بررسی می‌کند و نتیجه بررسی می‌تواند برای شناسایی الگو‌های بعدی مورد استفاده قرار گیرد.

در این معنا، هوشمندسازی فقط «ماشینی کردن» کار‌های قدیمی نیست؛ تلاش برای این است که تجربه‌های پراکنده نیز به دانش قابل استفاده برای سیستم تبدیل شوند.

اثر این تغییرات را می‌توان در برخی فرآیند‌های دیگر نیز دید. در سال ۱۴۰۴ بیش از ۹۶ درصد پرونده‌های صاحبان مشاغل مشمول تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم به صورت کاملاً سیستمی تعیین تکلیف شده‌اند.

در بخش استرداد مالیات نیز مبلغ استرداد از حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۵۷ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسیده و زمان متوسط رسیدگی، طبق داده‌های ارائه‌شده، از حدود دو سال به حدود دو ماه کاهش یافته است.

بر اساس داده‌های ارائه‌شده از سوی سازمان امور مالیاتی، تا پایان شهریور ۱۴۰۴ مجموع استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده به ۲۱ هزار و ۴۶ میلیارد تومان رسیده بود؛ رقمی که در پایان شهریور ۱۴۰۵ به ۳۶ هزار و ۸۱۳ میلیارد تومان افزایش یافت.

این اعداد از زاویه دیگری قابل خواندن هستند. هوشمندسازی فقط برای آن نیست که سازمان مالیاتی بهتر مالیات بگیرد. اگر درست اجرا شود، باید در سمت دیگر میز نیز اثر خود را نشان دهد؛ در سرعت استرداد، کاهش مراجعه، کاهش رفت‌وآمد اداری و کاهش اصطکاک میان مؤدی و سازمان.

این بخش شاید برای مؤدی از خود فناوری مهم‌تر باشد. مؤدی کاری به این ندارد که پشت سامانه چه الگوریتمی نشسته است. برای او مهم است که اظهارنامه‌اش چگونه بررسی می‌شود، مالیاتش بر چه مبنایی محاسبه می‌شود و اگر طلبی از سازمان دارد، چه زمانی به آن دست پیدا می‌کند.

به همین دلیل، موفقیت هوشمندسازی را نمی‌توان فقط با تعداد سامانه‌ها و حجم داده‌ها سنجید. معیار نهایی، تجربه‌ای است که این تغییر برای مؤدی می‌سازد.