ناترازی برق؛ میراث سال‌ها سومدیریت که با جنگ تشدید شد | احتمال خاموشی صنایع و حتی برق خانگی وجود دارد

مسیحا حیدریان؛ بر اساس آخرین اظهارات سخنگوی صنعت برق در ۱۷ آبان ۱۴۰۵، میزان ناترازی برق در اوج مصرف تابستان امسال به حدود ۱۰ هزار مگاوات رسیده است؛ رقمی که در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات و در سال گذشته (۱۴۰۴) حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ مگاوات اعلام شده بود.

هم‌زمان، بازسازی نیروگاه‌های آسیب‌دیده از جنگ و توسعه ظرفیت تولید برق در دستور کار صنعت برق قرار دارد.

از سوی دیگر، آسیب‌دیدن حدود هفت هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی کشور در جریان جنگ ۴۰ روزه، نگرانی‌ها درباره پایداری شبکه برق را افزایش داده است. اگرچه بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده به مدار بازگشته، اما وضعیت بازسازی سایر واحدها و میزان آمادگی نیروگاه‌ها برای عبور از زمستان همچنان اهمیت دارد.

در همین رابطه، محمود خاقانی، کارشناس انرژی در گفت‌وگو با اقتصادآنلاین با اشاره به احتمال تشدید ناترازی برق در نیمه دوم سال ۱۴۰۵، ریشه مشکلات کنونی صنعت برق را در سال‌ها عقب‌ماندگی سرمایه‌گذاری، ضعف سیاست‌گذاری و بی‌توجهی به بهره‌وری انرژی دانست.

ناترازی برق ایران حاصل سال‌ها بی‌توجهی به سرمایه‌گذاری است

خاقانی در پاسخ به پرسشی درباره میزان ناترازی برق در نیمه دوم سال ۱۴۰۵ و احتمال افزایش محدودیت‌های برق در زمستان گفت: ناترازی برق مسئله جدیدی نیست و ریشه آن به سال‌ها قبل بازمی‌گردد. مسئولان صنعت برق از مدت‌ها پیش نسبت به افزایش مصرف انرژی و ضرورت توسعه ظرفیت نیروگاهی هشدار داده بودند، اما بخش مهمی از این هشدارها در فرآیند تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری کشور مورد توجه قرار نگرفت.

این کارشناس انرژی با اشاره به هشدارهای وزیر نیروی وقت در دوران ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی توضیح داد: در آن مقطع، وزیر نیرو با پیش‌بینی افزایش مصرف برق در سال‌های آینده، ضرورت سرمایه‌گذاری زودهنگام در زیرساخت‌های تولید برق را مطرح کرده بود. حتی قرار بود برای حل این مسئله از ظرفیت مدیران ارشد کشور استفاده شود، اما برنامه‌ریزی لازم برای جلوگیری از شکل‌گیری ناترازی به نتیجه نرسید.

وی با انتقاد از نحوه استفاده از درآمدهای نفتی در دولت‌های گذشته ادامه داد: ایران در دوره‌هایی درآمدهای کلان نفتی در اختیار داشت، اما بخش قابل توجهی از این منابع به جای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اساسی، صرف برنامه‌هایی شد که نتوانستند نیازهای بلندمدت کشور را تامین کنند.

خاقانی با اشاره به پیامدهای سیاست خارجی و تحریم‌های بر ناترازی انرژی، خاطرنشان کرد: صدور قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران و بی‌توجهی به پیامدهای اقتصادی آن، زمینه محدودتر شدن ارتباط کشور با اقتصاد جهانی را فراهم کرد. در نتیجه، امکان جذب سرمایه‌گذاری خارجی، ورود فناوری‌های جدید و تامین تجهیزات مورد نیاز صنایع انرژی نیز دشوارتر شد.

احتمال قطعی برق صنایع و خانگی در زمستان ۱۴۰۵

خاقانی در پاسخ به پرسشی درباره احتمال افزایش قطعی برق صنایع و حتی مشترکان خانگی در زمستان امسال بیان کرد: اگر روند کنونی ادامه پیدا کند و مشکلات مربوط به زیرساخت‌های انرژی برطرف نشود، احتمال بروز محدودیت‌های بیشتر در تامین برق وجود دارد. شرایط آب‌وهوایی، خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌ها در جنگ ۴۰ روزه و مشکلات مالی و مدیریتی صنعت انرژی می‌توانند بر توان تولید و تامین برق کشور اثر بگذارند.

این کارشناس انرژی با اشاره به محدودیت‌های موجود در تامین تجهیزات نیروگاهی افزود: آسیب‌های واردشده به تاسیسات انرژی در جنگ ۴۰ روزه تنها مسئله پیش‌روی صنعت برق نیست. محدودیت در واردات قطعات یدکی، کمبود منابع مالی و دشواری دسترسی به فناوری‌های مورد نیاز می‌تواند روند تعمیر و نگهداری نیروگاه‌ها را با مشکل مواجه کند.

وی ادامه داد: مشکلات تامین تجهیزات فقط به نیروگاه‌ها محدود نمی‌شود و پالایشگاه‌ها و تاسیسات انتقال گاز نیز ممکن است با دشواری مواجه شوند. کمپرسورهای مورد استفاده در خطوط انتقال گاز از جمله تجهیزاتی هستند که اختلال در تامین قطعات و تعمیرات آن‌ها می‌تواند بر عملکرد شبکه انرژی کشور اثر بگذارد.

خاقانی تاکید کرد: در حال حاضر کشور علاوه بر ناترازی مزمن انرژی، با مشکلات مضاعفی در حوزه تامین منابع مالی، نیروی انسانی متخصص و مدیریت زیرساخت‌ها مواجه است. برای عبور از این وضعیت، لازم است مسئولان با واقعیت‌های موجود روبه‌رو شوند و بدون پنهان کردن مشکلات، شرایط واقعی تامین انرژی را برای مردم توضیح دهند.

چرا ناترازی برق با وجود درآمدهای نفتی جبران نشد؟

خاقانی با اشاره به اینکه بحران کنونی برق حاصل مجموعه‌ای از تصمیمات بلندمدت است، اظهار کرد: کشور در دوره‌هایی منابع مالی قابل توجهی در اختیار داشته، اما سرمایه‌گذاری متناسبی برای توسعه زیرساخت‌های انرژی انجام نشده است. اکنون نیز محدودیت‌های تجاری و دشواری تامین منابع مالی، امکان جبران سریع عقب‌ماندگی‌های گذشته را کاهش داده است.

وی با اشاره به محدودیت‌های صادرات نفت و مشکلات بازگشت درآمدهای ارزی گفت: طی سال‌های گذشته بخش قابل توجهی از منابع نفتی کشور به شکل غیراقتصادی استخراج شده و بخشی از درآمد حاصل از فروش نفت نیز به‌درستی به اقتصاد ایران بازنگشته است. در چنین وضعیتی، کشور عملا از منابع طبیعی خود برای تامین نیازهای امروز استفاده کرده، بدون آنکه سرمایه‌گذاری کافی برای نسل‌های آینده انجام دهد.

این کارشناس انرژی معتقد است محدودیت‌های کنونی صادرات نفت، با وجود پیامدهای اقتصادی منفی، می‌تواند ضرورت تغییر نگاه به منابع انرژی را نیز برجسته کند.

خاقانی توضیح داد: ایران باید به جای اتکای دائمی به نفت و گاز، برای شرایطی برنامه‌ریزی کند که بتواند با منابع محدودتر نیز اقتصاد و زیرساخت‌های خود را اداره کند. این وضعیت می‌تواند فرصتی برای بازنگری در الگوی مصرف انرژی، افزایش بهره‌وری و اصلاح سیاست‌های اقتصادی باشد.

طرح‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی چرا به نتیجه نرسیدند؟

خاقانی در پاسخ به پرسشی درباره کاهش سه درصدی مصرف برق در سال گذشته و نقش صرفه‌جویی مردم در مدیریت ناترازی گفت: کاهش مصرف انرژی و بهینه‌سازی آن می‌تواند نقش بسیار موثری در جبران کسری برق داشته باشد و تجربه کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد که مدیریت مصرف یکی از مهم‌ترین ابزارهای مقابله با بحران انرژی است.

وی با اشاره به تجربه دو شوک بزرگ نفتی در سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۵۷ افزود: پس از شوک‌های نفتی، کشورهای مختلف به این نتیجه رسیدند که باید مصرف انرژی را به شکل اصولی مدیریت کنند. در همین راستا، رشته‌های دانشگاهی مرتبط با مهندسی انرژی و اقتصاد انرژی توسعه یافتند تا متخصصانی تربیت شوند که بتوانند روش‌های بهینه مصرف انرژی را به جامعه و صنایع آموزش دهند.

این کارشناس انرژی ادامه داد: من پیش از انقلاب دانشجوی مهندسی انرژی بودم و در رشته‌ای تحصیل می‌کردم که هدف آن تربیت متخصصان برای بهینه‌سازی مصرف انرژی بود. پس از بازگشت به ایران نیز در دولت‌های هفتم و هشتم در وزارت نفت فعالیت داشتم و در راه‌اندازی شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت نقش ایفا کردم.

خاقانی با اشاره به عملکرد شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت توضیح داد: در دوره پس از انقلاب، وزارت نفت و وزارت نیرو هماهنگی بیشتری در زمینه مدیریت انرژی داشتند و شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت نیز اقدامات مناسبی برای اصلاح الگوی مصرف انجام می‌داد. هدف این بود که از طریق آموزش، اصلاح استانداردهای ساختمان‌سازی و استفاده از فناوری‌های مناسب، میزان اتلاف انرژی در کشور کاهش پیدا کند.

وی با انتقاد از تغییر ساختار سیاست‌گذاری بهینه‌سازی انرژی در برنامه هفتم توسعه خاطرنشان کرد: در ادامه، تصمیم گرفته شد شرکت‌های فعال در حوزه بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختاری متمرکز ادغام شوند و سازمانی بزرگ با ریاست معاون رئیس‌جمهور تشکیل شود. از نظر من، این تغییر ساختار به نتیجه مورد انتظار نرسیده و بخش مهمی از ظرفیت کارشناسی و اجرایی گذشته از بین رفته است.

خاقانی با انتقاد از عملکرد برنامه هفتم توسعه افزود: به اعتقاد من، اجرای این برنامه با مشکلات جدی مواجه است و حتی بعید می‌دانم پنج درصد از اهداف آن تاکنون محقق شده باشد. کشور برای مدیریت ناترازی انرژی به سیاست‌گذاری منسجم، برنامه اجرایی مشخص و مدیران متخصص نیاز دارد.

کاهش مصرف برق بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست

این کارشناس انرژی با تاکید بر ضرورت تغییر الگوی مصرف برق بیان کرد: صرفه‌جویی واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که مردم، صنایع و دستگاه‌های اجرایی در مدیریت مصرف مشارکت داشته باشند. کاهش مصرف نباید فقط از طریق اعمال محدودیت و قطع برق اتفاق بیفتد، بلکه باید با آموزش، اصلاح تجهیزات و افزایش بهره‌وری همراه باشد.

وی ادامه داد: مردم باید بدانند کشور با چه مشکلاتی در حوزه انرژی مواجه است. اگر مسئولان با صداقت درباره کمبود منابع، مشکلات تولید و محدودیت‌های تامین برق صحبت کنند، امکان همراهی جامعه با برنامه‌های مدیریت مصرف نیز افزایش پیدا می‌کند.

وی تاکید کرد: صرفه‌جویی مردم قطعا می‌تواند به مدیریت ناترازی کمک کند، اما این اقدام به‌تنهایی کافی نیست. دولت نیز باید سیاست‌های جدی برای کاهش اتلاف انرژی، اصلاح تجهیزات پرمصرف و بهبود بهره‌وری در بخش‌های مختلف اقتصاد اجرا کند.

توسعه هوش مصنوعی می‌تواند ناترازی برق ایران را تشدید کند

خاقانی در بخش دیگری از گفت‌وگو با اقتصادآنلاین با اشاره به افزایش تقاضای جهانی برای انرژی در نتیجه توسعه فناوری‌های جدید گفت: یکی از موضوعاتی که باید در برنامه‌ریزی بلندمدت صنعت برق مورد توجه قرار بگیرد، افزایش مصرف انرژی در نتیجه گسترش هوش مصنوعی و مراکز داده است.

این کارشناس انرژی توضیح داد: توسعه هوش مصنوعی به زیرساخت‌های گسترده‌ای از جمله برق و آب نیاز دارد. مراکز داده‌ای که برای پردازش اطلاعات و ارائه خدمات هوش مصنوعی ایجاد می‌شوند، مصرف انرژی بالایی دارند و به همین دلیل شرکت‌های بزرگ فناوری به دنبال استقرار این مراکز در کشورهایی هستند که انرژی ارزان‌تر و دسترسی مناسب‌تری به زیرساخت‌های مورد نیاز دارند.

وی با اشاره به سرمایه‌گذاری شرکت‌های فناوری در کشورهای منطقه افزود: کشورهای حوزه خلیج فارس به دلیل دسترسی به منابع انرژی و برخورداری از ظرفیت‌های اقتصادی، در حال تبدیل شدن به مقاصد مهم سرمایه‌گذاری در حوزه مراکز داده و هوش مصنوعی هستند. شرکت‌های فناوری نیز می‌توانند از انرژی ارزان‌تر این کشورها برای توسعه زیرساخت‌های پردازشی خود استفاده کنند.

خاقانی ادامه داد: اگر قرار باشد هوش مصنوعی و مراکز داده با ظرفیت گسترده وارد ایران شوند، تقاضای برق کشور نیز افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، توسعه این فناوری‌ها بدون برنامه‌ریزی برای تامین انرژی مورد نیاز می‌تواند ناترازی موجود را تشدید کند.

وی با انتقاد از فاصله میان شعارهای فناوری و زیرساخت‌های واقعی کشور خاطرنشان کرد: نمی‌توان فقط درباره توسعه هوش مصنوعی صحبت کرد، در حالی که زیرساخت‌های تامین برق، آب، فناوری و نیروی انسانی متخصص با محدودیت مواجه هستند. توسعه فناوری به برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری واقعی نیاز دارد، نه فقط اعلام اهداف و شعارهای بلندپروازانه.

جذب سرمایه و تربیت نیروی انسانی؛ شرط عبور از بحران برق

خاقانی با تاکید بر ضرورت اصلاح ساختار مدیریت انرژی کشور گفت: برای عبور از بحران ناترازی برق، باید امکان جذب سرمایه‌گذاری فراهم شود و نیروی انسانی متخصص و توانمند تربیت شود. بدون دسترسی به فناوری‌های جدید و سرمایه کافی، بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده و توسعه ظرفیت تولید برق با دشواری مواجه خواهد بود.

وی با انتقاد از وضعیت آموزش عالی کشور افزود: دانشگاه‌های ایران از نظر سطح علمی و جایگاه بین‌المللی با افت مواجه شده‌اند و برای توسعه صنعت انرژی، باید کیفیت آموزش و توان تخصصی دانشگاه‌ها ارتقا پیدا کند.

خاقانی خاطرنشان کرد: ناترازی برق ایران با اقدامات مقطعی و تصمیمات کوتاه‌مدت برطرف نمی‌شود. اصلاح ساختار مدیریت انرژی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، توسعه فناوری و تغییر الگوی مصرف باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شوند تا کشور بتواند از بحران کنونی عبور کند.