بازار مرغ را نمی‌توان با فرمان اداره کرد/ تصمیم امروز ۱۶ ماه بعد به سفره می‌رسد

بازار مرغ در سال‌های اخیر بار‌ها میان کمبود و مازاد در نوسان بوده است؛ یک دوره تولیدکننده با افت قیمت و زیان مواجه شده و در مقطعی دیگر کاهش عرضه، فشار را به مصرف‌کننده منتقل کرده است. این وضعیت در صنعتی رخ می‌دهد که تصمیم‌های امروز آن ممکن است ماه‌ها بعد بر بازار اثر بگذارد و حلقه‌های مختلف آن، از مرغ اجداد و مادر تا جوجه‌کشی، پرورش، کشتار و توزیع، به‌شدت به یکدیگر وابسته‌اند.

در همین راستا، اقتصادآنلاین با سیدمصطفی سیدمصطفوی، رئیس انجمن علوم طیور ایران درباره مهم‌ترین مسائل ساختاری صنعت مرغ گفت‌و‌گو کرده است.

ریشه نوسان بازار؛ فاصله گرفتن از عرضه و تقاضا

سیدمصطفوی ریشه بخش مهمی از نوسانات صنعت مرغ را فاصله گرفتن از سازوکار عرضه و تقاضا می‌داند. به گفته او، بیش از ۹۸ درصد سرمایه‌گذاری صنعت مرغداری در اختیار بخش خصوصی است، اما دولت همچنان در مقدار تولید و قیمت مداخله می‌کند؛ با این استدلال که تأمین ارز و بخشی از نهاده‌ها بر عهده دولت است.

او معتقد است دولت باید مرز نقش خود را مشخص کند. اگر بازار بر پایه عرضه و تقاضا اداره می‌شود، دولت باید در جایگاه سیاست‌گذار و ناظر باقی بماند؛ اما اگر مقدار مشخصی از تولید را تکلیف می‌کند، باید ارز، نهاده و منابع مالی لازم برای آن را نیز به‌موقع فراهم کند.

رئیس انجمن علوم طیور تغییر سیاست ارزی را یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش عدم قطعیت در تولید می‌داند. به گفته او، افزایش نرخ ارز مورد استفاده برای تأمین نهاده‌ها، هزینه تولید و سرمایه در گردش را به‌شدت افزایش داده، در حالی که ابزار‌های جبرانی متناسب با آن فراهم نشده است.

سیدمصطفوی تأکید می‌کند که مشکلات صنعت را نمی‌توان صرفاً به جنگ یا عوامل بیرونی نسبت داد. از نگاه او، جنگ بیشتر بر تأمین برخی ریزمغذی‌ها، اسید‌های آمینه، آنزیم‌ها و ویتامین‌ها اثر گذاشت، اما مسئله اصلی در تأمین نهاده‌های عمده، مدیریت منابع ارزی و بدهی به واردکنندگان است.

به اعتقاد او، ایران فاقد برنامه تولید نیست. در برنامه هفتم نیز تولید حدود ۲.۸ میلیون تن گوشت مرغ و ۱.۴ میلیون تن تخم‌مرغ هدف‌گذاری شده است؛ اما تحقق این اعداد زمانی به تعادل بازار منجر می‌شود که قدرت خرید مصرف‌کننده، سرمایه در گردش تولیدکننده و بازار فروش نیز متناسب با آن وجود داشته باشد.

تصمیم امروز، ۱۶ ماه بعد به بازار می‌رسد

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های صنعت طیور، فاصله زمانی طولانی میان تصمیم در حلقه‌های بالادست و عرضه محصول نهایی است.

سیدمصطفوی توضیح می‌دهد که مرغ اجداد حدود شش ماه دوره پرورش و یک ماه دوره جوجه‌کشی دارد. جوجه حاصل از این مرحله وارد مزارع مرغ مادر می‌شود که آن نیز حدود شش ماه پرورش و سپس دوره جوجه‌کشی دارد. پس از آن جوجه گوشتی وارد مرحله پرورش می‌شود و حدود دو ماه بعد به بازار می‌رسد.

در مجموع، از تصمیم‌گیری در حلقه اجداد تا رسیدن محصول نهایی به مصرف‌کننده حداقل حدود ۱۶ ماه زمان لازم است.

همین فاصله زمانی، اهمیت هشدار زودهنگام را چند برابر می‌کند. حذف گله‌های مادر، بیماری، کاهش ظرفیت جوجه‌کشی یا اختلال در تأمین نهاده ممکن است اثر فوری بر بازار نداشته باشد، اما چند ماه بعد به کمبود جوجه و کاهش عرضه گوشت منجر شود.

رئیس انجمن علوم طیور معتقد است صنعت باید از «آمارنویسی» فاصله بگیرد و به سمت داده‌های عملیاتی و برخط حرکت کند. به گفته او، اگر اطلاعاتی مانند تعداد و سن گله‌های مادر، ظرفیت تولید، حذف گله، بیماری، میزان تولید جوجه و برنامه جوجه‌کشی به‌صورت واقعی در سامانه ثبت شود، از چند ماه قبل می‌توان روند بازار را پیش‌بینی کرد.

از نگاه او، سامانه نیز نباید ابزار اعمال سلیقه مدیریتی باشد. اطلاعات باید واقعیت صنعت را منعکس کند و قواعد آن به‌گونه‌ای طراحی شود که آمار تولید یا موجودی بر اساس نظر افراد تغییر نکند.

تولید قراردادی؛ راهی برای کاهش نوسان

سیدمصطفوی یکی از راه‌های کاهش نوسان بازار را توسعه پیش‌فروش و تولید قراردادی می‌داند.

او می‌گوید تولید جوجه یک‌روزه نباید بدون داشتن تصویر روشنی از تقاضای آینده انجام شود. ابتدا باید تقاضا مشخص شود و سپس تخم‌مرغ متناسب با سفارش وارد فرایند جوجه‌کشی شود. همین منطق درباره مرغ گوشتی نیز قابل اجراست؛ به این معنا که مرغدار پیش از آغاز دوره بداند چه مقدار محصول را، در چه زمانی و برای چه خریداری تولید می‌کند.

به گفته او، تجربه کشور‌های مختلف نیز نشان می‌دهد که زنجیره‌های افقی و قرارداد میان حلقه‌های مستقل می‌تواند بدون نیاز به مالکیت کامل تمام واحدها، تولید را هماهنگ کند. در این مدل، کارخانه خوراک، مرغداری، کشتارگاه و شبکه فروش از طریق قرارداد به یکدیگر متصل می‌شوند.

سیدمصطفوی معتقد است زنجیره‌سازی در ایران در برخی موارد ناقص اجرا شده و صرف قرار گرفتن چند واحد تحت مالکیت یک مجموعه، جای هماهنگی واقعی تولید و بازار را گرفته است.

او تأکید می‌کند که عنصر اصلی زنجیره، مالکیت نیست؛ بلکه قرارداد، هماهنگی تولید و وجود بازار مشخص برای محصول است.

صادرات باید بخشی ثابت از برنامه تولید باشد

یکی دیگر از محور‌های مورد تأکید رئیس انجمن علوم طیور، تبدیل صادرات از یک ابزار مقطعی به بخشی دائمی از سیاست تولید است.

او معتقد است صادرات نباید فقط زمانی آزاد شود که بازار داخلی با مازاد مواجه شده است و پس از افزایش قیمت دوباره متوقف شود. چنین سیاستی امکان شکل‌گیری بازار خارجی پایدار را از بین می‌برد.

سیدمصطفوی پیشنهاد می‌کند حداقل پنج درصد تولید مرغ کشور به‌صورت مستمر برای صادرات در نظر گرفته شود. با فرض تولید سالانه حدود ۲.۷ تا ۲.۸ میلیون تن، این سهم معادل حدود ۱۴۰ هزار تن در سال یا ۱۱ تا ۱۲ هزار تن در ماه است.

او همچنین واردات را نیز بخشی طبیعی از تنظیم بازار می‌داند و معتقد است در صورت پیش‌بینی کمبود، واردات باید پیش از وقوع بحران انجام شود و در دوره‌های مازاد نیز صادرات افزایش یابد.

از نگاه او، سه اصل برای اصلاح صنعت ضروری است: نخست، تولید باید سودآور باشد و تولیدکننده امکان ادامه فعالیت و سرمایه‌گذاری داشته باشد. دوم، سیاست حمایتی باید هم‌زمان تولیدکننده و مصرف‌کننده را ببیند. سوم، نقش بخش خصوصی باید تقویت شود و دولت از مدیریت روزمره تولید فاصله بگیرد و بر سیاست‌گذاری و نظارت متمرکز شود.

مدیریت مرغ بدون داده ممکن نیست

صنعت طیور با زنجیره‌ای روبه‌روست که تصمیم در یک حلقه می‌تواند بیش از یک سال بعد آثار خود را در بازار نشان دهد. در چنین ساختاری، مدیریت بر پایه آمار‌های مقطعی یا تصمیم‌های کوتاه‌مدت، خود می‌تواند عامل ایجاد نوسان باشد.

در صنعتی که تصمیم امروز ممکن است ۱۶ ماه بعد به سفره مردم برسد، داده یکپارچه و هشدار زودهنگام دیگر یک ابزار جانبی نیست؛ بخشی از زیرساخت امنیت غذایی است.