توافق مکه چگونه معادلات تهران و آنکارا را تغییر می‌دهد؟ | امتیازگیری اردوغان از ترامپ با کارت تحریم‌های ایران

دانیال رحیمی؛ ترکیه در سال‌های گذشته گاهی با ایران همکاری کرده و گاهی در برابر منافع منطقه‌ای تهران قرار گرفته است. محدودیت‌های اخیر برای برخی پرواز‌های ایرانی و لغو مجوز فعالیت شعبه بانک ملت در ترکیه، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که آنکارا چه مسیری را در روابط خود با ایران دنبال می‌کند.

هم‌زمان، توافق دفاعی ترکیه، عربستان و پاکستان موسوم به توافق مکه و تشدید تنش میان عربستان و انصارالله، پرسش‌هایی درباره جایگاه ترکیه در معادلات منطقه‌ای و آینده روابط تهران و آنکارا ایجاد کرده است.

در این‌باره، علی حیدری، کارشناس مسائل ترکیه در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین از منطق همکاری و رقابت دو کشور، پیام سیاسی تصمیم‌های اخیر آنکارا و پیامد‌های احتمالی توافق مکه می‌گوید.

مشروح گفت‌وگوی اقتصادآنلاین با علی حیدری را می‌خوانید.

*****

*آقای حیدری؛ آیا اردوغان واقعا در روابط منطقه‌ای نقش حامی ایران را ایفا می‌کند یا رویکرد ترکیه را باید به شکل دیگری دید؟

به طور اساسی، اینکه فکر کنیم ترکیه یا هر کشور دیگری دوست یا دشمن ماست، اشتباه است. کشور‌ها بر اساس منافع ملی‌شان رفتار می‌کنند و ترکیه هم از این قاعده مستثنا نیست. این کشور منافعی برای خود تعریف کرده و در چارچوب آن، گاهی با ایران همکاری می‌کند و گاهی با ایران رقابت دارد.

به‌صورت کلی، ترکیه در منطقه نه دوست ماست و نه دشمن ما؛ رقیب ماست. هر جا منافعش ایجاب کند، همکاری با ایران را در دستور کار قرار می‌دهد. برای نمونه، ایران و ترکیه درباره همه‌پرسی جدایی اقلیم کردستان عراق همکاری کردند و این همکاری در ناکام ماندن آن طرح نقش داشت.

در سوی دیگر، سوریه نمونه‌ای از رقابت دو کشور است. به باور من، سقوط دولت بشار اسد با همکاری ترکیه، اسرائیل و آمریکا شکل گرفت. بنابراین، اگرچه ترکیه در مواردی با ایران همکاری می‌کند، در بیشتر مسائل منطقه‌ای با ما در رقابت است.

در روابط دوجانبه هم منافع ترکیه تعیین‌کننده است. آنکارا گاهی تحریم‌های آمریکا را رعایت می‌کند، اما هم‌زمان می‌کوشد منفعت خود را از رابطه با ایران به دست آورد. پرونده هالک‌بانک ترکیه در آمریکا، که با اتهام دور زدن تحریم‌های ایران روبه‌روست، نمونه‌ای از این وضعیت است. ترکیه تا زمانی که منافعش اقتضا کند رابطه با ایران را ادامه می‌دهد؛ اما هر جا هزینه‌های این رابطه بر منافعش بچربد، ممکن است رقابت با ایران یا همراهی با آمریکا را ترجیح دهد.

تصمیم‌های اخیر آنکارا چه پیامی به واشنگتن دارد؟

*با توجه به لغو مجوز فعالیت شعبه بانک ملت و محدودیت‌های هوایی اخیر، ترکیه اکنون در چه موقعیتی قرار دارد؟ این تصمیم‌ها چگونه اجرا می‌شوند و چه پیامی دارند؟

آمریکا حدود ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرده و ارائه خدمات به شرکت‌های مشمول تحریم می‌تواند طرف‌های ارائه‌دهنده خدمات را نیز در معرض تحریم قرار دهد. ترکیه تاکنون برای فعالیت هواپیمایی ماهان محدودیت اعمال کرده و اعلام کرده است به آن خدمات ارائه نمی‌دهد. همچنین، بنا بر آنچه اعلام شده، شرکت‌های باری ایرانی نیز دیگر حق ورود به ترکیه و دریافت خدمات را ندارند.

بنابراین، ترکیه در حال حاضر بخشی از تحریم‌های آمریکا را رعایت می‌کند؛ به‌ویژه در بخش بزرگی از پرواز‌های باری و بخش کوچکی از پرواز‌های مسافربری. این وضعیت را نباید به معنای توقف همه پرواز‌های مسافربری ایران به ترکیه دانست.

درباره بانک ملت نیز باید توجه کرد که این بانک از سال‌های گذشته، به‌دلیل اتهاماتی که آمریکایی‌ها درباره دور زدن تحریم‌ها یا حمایت از برنامه هسته‌ای ایران مطرح کرده‌اند، تحت تحریم قرار داشت؛ اما ترکیه اکنون مجوز فعالیت شعبه آن را لغو کرده است. ماهان نیز سال‌ها تحت تحریم بود، درحالی‌که محدودیت اخیر ترکیه برای فعالیت آن تازه اعمال شده است.

به نظر من، هم‌زمانی تصمیم بانکی و محدودیت‌های هوایی یک پیام سیاسی دارد. اگر موضوع فقط تبعیت از تحریم‌های تازه آمریکا بود، انتظار می‌رفت تصمیم ترکیه به بخش هوایی محدود بماند؛ اما اقدام درباره بانک ملت نشان می‌دهد اردوغان می‌خواهد به طرف آمریکایی بگوید که تحریم‌های او علیه ایران را اجرا می‌کند.

این پیام در آستانه حضور اردوغان در نشست سازمان ملل و دیدار پیش‌بینی‌شده او با ترامپ ارسال می‌شود. برداشت من این است که اردوغان می‌خواهد پیش از آن دیدار، چراغ سبزی به واشنگتن نشان دهد و در مقابل، برای ترکیه امتیاز بگیرد. فروش موتور جنگنده‌های اف‌۱۶ برای هواپیمای ملی ترکیه و موافقت آمریکا با فروش اف‌۳۵ و بازگشت ترکیه به این پروژه، از جمله موضوعات مورد نظر آنکاراست.

ترکیه رو در روی ایران؟

*با توجه به توافق مکه میان ترکیه، عربستان و پاکستان و تنش میان انصارالله و عربستان، این توافق چگونه اجرا می‌شود و چه تأثیری بر آینده روابط ایران و ترکیه خواهد داشت؟

از نظر من، توافق مکه همین حالا در حال اجراست. درباره نقش پاکستان اظهارنظر نمی‌کنم، چون در آن حوزه اطلاع کافی ندارم؛ اما درباره ترکیه می‌توانم بگویم که آنکارا از ابتدا حمایت سیاسی و نظامی از عربستان را در چارچوب این توافق در نظر داشته است.

حمایت سیاسی می‌تواند به این شکل باشد که ترکیه در صورت درگیری انصارالله و عربستان، با صدور بیانیه حملات به عربستان را محکوم کند و در مجامع بین‌المللی و جهان اسلام نیز از مواضع ریاض حمایت کند.

در حوزه نظامی، منظور ارائه تسلیحات، اطلاعات، توانمندی‌ها و مشاوره به عربستان است. اگر ریاض اطلاعات نظامی، مشاوره یا تسلیحات بخواهد، ترکیه می‌تواند آنها را در اختیارش قرار دهد؛ اما تصور نمی‌کنم آنکارا با درخواست اعزام نیرو موافقت کند. به این ترتیب، ترکیه می‌تواند هم از منافع سیاسی و راهبردی توافق بهره ببرد و هم تسلیحات خود را به عربستان بفروشد.

پس از امضای توافق سه‌جانبه، در داخل ترکیه انتقاد‌هایی مطرح شد؛ از جمله اینکه امضای توافقی که برای کشور تعهد ایجاد می‌کند، بدون اجازه پارلمان محل سؤال است. ورود به جنگی که دو طرف آن مسلمان‌اند نیز می‌تواند در داخل ترکیه حساسیت و اعتراض ایجاد کند.

به همین دلیل، پیش‌بینی من این است که ترکیه نیروی نظامی به عربستان یا یمن اعزام نکند، اما در حوزه‌های تسلیحاتی، مستشاری و دیپلماتیک تا حد زیادی از عربستان حمایت کند. این شیوه برای آنکارا منفعت اقتصادی و سیاسی دارد و در عین حال، حساسیت داخلی ناشی از ورود مستقیم به جنگ را برنمی‌انگیزد.