آب دریا رایگان نیست | بهای سنگین انرژی برای شیرین‌سازی و انتقال

در چهارمین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی توسعه و امنیت آبی با موضوع «طرح‌های انتقال آب از دریا و توسعه منطقه‌ای» که در محل اندیشکده فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد، محمدعلی فرحناکیان، کارشناس انرژی و مشاور سابق وزیر نیرو با تمرکز بر ابعاد انرژی و اقتصادی طرح‌های انتقال آب از دریا، نسبت به هزینه بالای تامین برق موردنیاز این پروژه‌ها هشدار و توضیحاتی در این باره ارائه داد.

فرحناکیان در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه موضوع آب یکی از ابرچالش‌های ایران است، گفت: هدف این نشست‌ها باید ایجاد یک پنل کارشناسی برای بررسی ابعاد مختلف بحران آب و کمک به تصمیم‌گیری صحیح در این حوزه باشد. انتقال آب، انرژی، سرمایه‌گذاری و سیاست موضوعاتی هستند که نمی‌توان آنها را از یکدیگر جدا کرد.

او با اشاره به مطالعات و مباحث مطرح‌شده در نشست‌های قبلی افزود: ایران برای سال‌های پیش‌رو با الزام کاهش مصرف یا تامین منابع جدید آب در مقیاسی بسیار بزرگ مواجه است و بخش عمده منابع آب تجدیدپذیر کشور نیز در حال حاضر مصرف می‌شود. از این رو، بررسی راهکار‌هایی مانند شیرین‌سازی و انتقال آب از دریا باید در چارچوبی فراتر از یک پروژه عمرانی انجام شود.

انتقال آب ۹۰۰ کیلومتری چقدر برق می‌خواهد؟

فرحناکیان برای تشریح میزان انرژی موردنیاز انتقال آب، یک پروژه فرضی با ظرفیت انتقال سالانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب را بررسی کرد. در این پروژه فرضی آب باید حدود ۹۰۰ کیلومتر منتقل شود و در مسیر، حدود هزار و ۹۰۰ متر ارتفاع بگیرد.

مشاور سابق وزیر نیرو توضیح داد: شیرین‌سازی هر مترمکعب آب به‌طور متوسط حدود ۳.۵ کیلووات‌ساعت برق مصرف می‌کند. از سوی دیگر، انتقال آب در چنین مسافت و ارتفاعی نیز انرژی قابل‌توجهی نیاز دارد. محاسبات ارائه‌شده حاکی از آن است که مجموع انرژی موردنیاز برای شیرین‌سازی و انتقال هر مترمکعب آب در این پروژه حدود ۱۳.۶۷ کیلووات‌ساعت خواهد بود.

وی ادامه داد: برای انتقال سالانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب، ظرفیت تولید برق موردنیاز حدود ۳۱۲ مگاوات خواهد بود و با در نظر گرفتن ظرفیت عملی نیروگاه، تلفات شبکه و ملاحظات فنی، احداث نیروگاهی با ظرفیت حدود ۴۰۰ مگاوات ضروری است. همچنین برای این طرح، یک پست اصلی و چند پست میانی در مسیر انتقال موردنیاز خواهد بود.

فرحناکیان تاکید کرد که این اعداد مربوط به یک پروژه مشخص با مسافت و ارتفاع معین است و هدف او از ارائه این محاسبات، ارائه یک برآورد کلی از بار انرژی طرح‌های انتقال آب در مقیاس بزرگ است، نه اعلام یک عدد قطعی برای همه پروژه‌ها.

انتقال ۱.۵ میلیارد مترمکعب آب؛ سه هزار مگاوات نیروگاه

این کارشناس انرژی سپس مقیاس پروژه را بزرگ‌تر کرد و گفت: اگر قرار باشد سالانه حدود یک و نیم میلیارد مترمکعب آب شیرین‌سازی و منتقل شود، ظرفیت نیروگاهی موردنیاز به حدود سه هزار مگاوات می‌رسد. در این مقیاس، ظرفیت پست‌های اصلی برق نیز حدود سه هزار مگاولت‌آمپر برآورد می‌شود و چندین پست میانی برای انتقال انرژی موردنیاز خواهد بود.

به گفته فرحناکیان، صرفا برای تامین برق چنین طرحی، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی لازم است. او با استفاده از برآورد‌های هزینه احداث نیروگاه و تجهیزات انتقال برق، سرمایه‌گذاری موردنیاز در بخش برق را حدود ۳.۵ میلیارد دلار برآورد کرد؛ البته تاکید داشت که هزینه واقعی احداث نیروگاه می‌تواند بالاتر از این رقم باشد.

اما هزینه تنها به بخش برق محدود نمی‌شود. فرحناکیان می‌گوید: بر اساس برآورد‌های ارائه‌شده برای چند سایت آب‌شیرین‌کن و خطوط انتقال، اجرای طرحی با ظرفیت حدود یک و نیم میلیارد مترمکعب آب در سال می‌تواند حدود ۱۴.۶ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری اولیه نیاز داشته باشد. با در نظر گرفتن هزینه‌های مرتبط با تاسیسات جانبی، نگهداری و سایر بخش‌ها، مجموع سرمایه‌گذاری این طرح را می‌توان در حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد کرد.

انتقال آب، مصرف برق و گاز را هم بالا می‌برد

فرحناکیان در ادامه به یک نکته مهم دیگر اشاره کرد: هزینه انتقال آب تنها به سرمایه‌گذاری اولیه محدود نیست و این پروژه‌ها پس از بهره‌برداری نیز مصرف انرژی بالایی دارند.

وی افزود: برای تولید حدود یک و نیم میلیارد مترمکعب آب شیرین و انتقال آن، مصرف برق سالانه می‌تواند به حدود ۲۰ میلیارد کیلووات‌ساعت برسد. این میزان مصرف برق به معنای نیاز به سوخت بیشتر برای نیروگاه‌های حرارتی است و برآوردها نشان می‌دهد برای تامین این انرژی، حدود هفت تا هشت میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در سال موردنیاز خواهد بود.

مشاور سابق وزیر انرژی اظهار کرد: به این ترتیت، هر تصمیم درباره توسعه انتقال آب از دریا باید هم‌زمان اثر آن بر شبکه برق، ظرفیت نیروگاهی، مصرف گاز و سرمایه‌گذاری موردنیاز در زیرساخت انرژی را نیز در نظر بگیرد.

تجربه‌ای که از برنامه‌های توسعه گذشته باید جدی گرفت

فرحناکیان بخش دیگری از سخنان خود را به مرور یکی از برنامه‌های قدیمی توسعه ایران اختصاص داد و به یک مطالعه برنامه‌ریزی توسعه که در سال ۱۳۵۳ با کارفرمایی سازمان برنامه و بودجه انجام شده بود اشاره کرد.

وی گفت: این مطالعات که در دهه‌های گذشته تهیه شده‌اند، بخشی از حافظه تاریخی ایران در حوزه برنامه‌ریزی توسعه هستند و می‌توان از آنها برای ارزیابی مسیر طی‌شده و تصمیم‌گیری درباره آینده استفاده کرد. در این مطالعات، برای ظرفیت تولید برق کشور در افق‌های بعدی، رشد قابل‌توجهی پیش‌بینی شده بود و سهم بالایی نیز برای نیروگاه‌های اتمی در نظر گرفته شده بود.

فرحناکیان با اشاره به برخی پیش‌بینی‌های آن برنامه توضیح داد: در آن زمان توسعه شبکه انتقال برق و تمرکز مراکز مصرف در شهر‌هایی مانند تهران، اصفهان و شیراز نیز مورد توجه قرار گرفته بود. بررسی این اسناد قدیمی می‌تواند نشان دهد که چه بخش‌هایی از برنامه‌ریزی‌های گذشته محقق شده و کدام بخش‌ها همچنان با فاصله از اهداف پیش‌بینی‌شده قرار دارند.

بحران آب را نمی‌توان فقط با انتقال آب حل کرد

این کارشناس انرژی در ادامه به سهم بالای کشاورزی در مصرف آب ایران پرداخت و گفت: اگرچه انتقال آب از دریا می‌تواند بخشی از نیاز آبی کشور را تامین کند، اما بدون اصلاح الگوی مصرف، به‌ویژه در بخش کشاورزی، مسئله آب حل نخواهد شد.

وی با اشاره به اینکه بخش قابل‌توجهی از مصرف آب کشور در کشاورزی اتفاق می‌افتد، بیان کرد: تغییر در الگوی کشت و الگوی آبیاری می‌تواند تاثیر بسیار بیشتری از بسیاری از اقدامات دیگر داشته باشد. حتی کاهش ۱۰ درصدی مصرف آب در این بخش می‌تواند حجمی ایجاد کند که در مقایسه با نیاز سایر بخش‌ها قابل‌توجه باشد.

فرحناکیان برای توضیح این موضوع به تجربه‌ای از کرمان اشاره کرد و گفت: در این منطقه، برخی کشاورزان به دلیل تفاوت قابل توجه میزان مصرف آب و درآمد حاصل از محصولات مختلف، با مسئله انتخاب محصول مواجه هستند. سیاست‌گذاری آب باید این تفاوت‌های اقتصادی را نیز در نظر بگیرد و صرفا بر محدودیت مصرف متمرکز نباشد.

آب، انرژی و غذا را جدا از هم نبینیم

یکی از محور‌های مهم سخنان فرحناکیان، مفهوم «نکسوز» یا پیوند متقابل آب، انرژی و غذا بود. او تاکید کرد که برنامه‌ریزی برای حل بحران آب باید با در نظر گرفتن اثرات آن بر سایر بخش‌ها انجام شود.

فرحناکیان با اشاره به مصرف آب نیروگاه‌ها گفت: نیروگاه‌های قدیمی می‌توانند برای تولید هر کیلووات‌ساعت برق، حدود ۲.۵ لیتر آب مصرف کنند، در حالی که در نیروگاه‌های سیکل ترکیبی جدید این رقم به حدود یک‌دهم لیتر می‌رسد.

وی با استفاده از یک مثال ملموس توضیح داد: اگر مصرف برق یک خانوار و میزان آب موردنیاز برای تولید آن برق را کنار هم بگذاریم، ارتباط میان آب و انرژی بسیار روشن‌تر می‌شود. همین نگاه باید درباره رابطه آب با تولید غذا، اشتغال، امنیت و حتی امنیت انرژی نیز وجود داشته باشد.

فرحناکیان تاکید کرد: اگر قرار باشد مسئله آب ایران حل شود، نمی‌توان تنها از یک زاویه به آن نگاه کرد؛ بلکه باید مجموعه‌ای از عوامل از جمله آب، انرژی، غذا، سرمایه‌گذاری، امنیت و توسعه منطقه‌ای هم‌زمان در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ شوند.