پشت‌پرده توافق مکه | ترکیه چگونه از مسیر پاکستان به جنوب آسیا نفوذ می‌کند؟

گروه سیاسی: توافق دفاعی مشترک عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در مکه، تعهدی برای دفاع جمعی در برابر حمله مسلحانه ایجاد می‌کند و همزمان با تشدید تنش‌های خاورمیانه، جاه‌طلبی‌های ترکیه، نیاز‌های امنیتی ریاض و چالش‌های راهبردی پاکستان و هند را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

توافق دفاعی مشترک عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه که اخیراً در ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ در مکه به امضا رسید و «توافق دفاعی مشترک مکه» نام گرفته است، تحول مهمی در معماری راهبردی در حال تغییر خاورمیانه به شمار می‌رود.

این توافق توسط محمد بن سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان سعودی، شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، به امضا رسید.

مفاد اصلی توافق دفاعی مکه

براساس این توافق حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد و بدین ترتیب، تعهد شرکا به دفاع جمعی تقویت می‌شود. این توافق بر پایه «توافق راهبردی دفاع متقابل» میان عربستان سعودی و پاکستان که در سپتامبر ۲۰۲۵ امضا شد، شکل گرفته و درصدد گسترش همکاری‌های دفاعی و امنیتی میان سه کشور است.

اگرچه این توافق چارچوبی برای همکاری نظامی عمیق‌تر، از جمله در زمینه‌هایی مانند رزمایش‌های مشترک، همکاری صنایع دفاعی، انتقال فناوری و اشتراک‌گذاری اطلاعات ایجاد می‌کند، سازوکار‌های عملیاتی دقیق، تعهدات نظامی مشخص و مفاد مربوط به اجرای آن تاکنون به صورت عمومی اعلام نشده است.

آسیب‌پذیری عربستان و جاه‌طلبی‌های ترکیه

زمان‌بندی این توافق از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. خاورمیانه همچنان بی‌ثبات است و درگیری جاری میان آمریکا و ایران نیز در حال حاضر نشانه‌ای از دستیابی به یک راه‌حل پایدار از خود نشان نمی‌دهد. نیرو‌های حوثی مورد حمایت ایران نیز فعالیت‌های نظامی و تهدید‌های خود علیه عربستان سعودی و منافع مرتبط با این کشور را تشدید کرده‌اند.

همزمان، توافق اخیر همکاری هسته‌ای غیرنظامی آمریکا و عربستان سعودی همچنان به موضوع گسترده‌تر عادی‌سازی روابط عربستان و اسرائیل گره خورده است و واشنگتن اجرای توافق هسته‌ای را به پیوستن ریاض به توافق‌های ابراهیم مرتبط کرده است.

جنگ غزه و افزایش فشار بر کشور‌های مسلمان

تحولات در حال تغییر غزه، از جمله مذاکرات درباره اجرای یک چارچوب احتمالی صلح، همچنین فشار بر کشور‌های بزرگ مسلمان را افزایش داده است تا نقش بیشتری در امنیت و دیپلماسی منطقه‌ای ایفا کنند.

برای عربستان سعودی، این توافق بازتاب‌دهنده نگرانی فزاینده درباره آسیب‌پذیری این کشور در برابر تهدید‌های ایران و گروه‌های مورد حمایت ایران، به‌ویژه حوثی‌ها، است. ریاض سرمایه‌گذاری سنگینی برای تحول اقتصادی خود در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ انجام داده و ناامنی طولانی‌مدت منطقه‌ای مستقیماً این هدف را تهدید می‌کند.

بسته‌شدن تنگه هرمز و ازسرگیری تهدید‌های حوثی‌ها علیه کشتیرانی در دریای سرخ نشان داده است که درگیری منطقه‌ای با چه سرعتی می‌تواند تجارت، صادرات انرژی و اعتماد سرمایه‌گذاران در عربستان سعودی را مختل کند؛ بنابراین عربستان به شرکای نظامی‌ای نیاز دارد که بتوانند نیروی انسانی، اطلاعات، فناوری و عمق راهبردی فراهم کنند.

نقش پاکستان و ترکیه در معادله امنیتی

پاکستان یکی از اجزای این معادله را فراهم می‌کند. این کشور از ساختار نظامی گسترده، تجربه عملیاتی قابل توجه و روابط دفاعی دیرینه با عربستان سعودی برخوردار است. ترکیه نیز جزء دیگری از این معادله است. آنکارا در دوره ریاست‌جمهوری اردوغان، بیش از پیش درصدد گسترش نفوذ راهبردی خود فراتر از محیط پیرامونی‌اش و مطرح کردن خود به‌عنوان یک قدرت بزرگ در سراسر جهان اسلام بوده است.

جاه‌طلبی‌های ترکیه اهمیت ویژه‌ای دارند. آنکارا به‌طور فزاینده‌ای در خاورمیانه، آفریقا، آسیای مرکزی و جنوب آسیا فعال شده و درصدد تقویت روابط سیاسی، نظامی و صنایع دفاعی خود با کشور‌های دارای اکثریت مسلمان است.

جاه‌طلبی‌های اردوغان برای گسترش نفوذ ترکیه

تلاش شخص اردوغان برای گسترش نفوذ منطقه‌ای و بین‌المللی ترکیه، یکی از عوامل مهم پشت این راهبرد است. حضور ترکیه در سوریه، رویارویی آن با گروه‌های کرد و دامنه گسترده‌تر فعالیت‌های منطقه‌ای این کشور نشان می‌دهد که منافع ترکیه بسیار فراتر از مرزهایش امتداد دارد.

این موضوع معادله‌ای راهبردی متفاوت از توافق پیشین عربستان و پاکستان ایجاد می‌کند. یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره توافق جدید این است که پاکستان در عمل چه نقشی ایفا خواهد کرد. پاکستان می‌تواند نیروی انسانی و توانمندی‌های نظامی مورد نیاز عربستان و ترکیه را در صحنه‌های مختلف فراهم کند.

پاکستان؛ دروازه گسترش راهبردی ترکیه

اگر تعهدات امنیتی مندرج در توافق به استقرار نیرو در خارج از دفاع سنتی از خاک عربستان منجر شود، پاکستان ممکن است به‌طور فزاینده‌ای درگیر منازعات و عملیات امنیتی در یمن، سوریه یا دیگر صحنه‌هایی شود که در آنها منافع عربستان یا ترکیه مستقیماً با چالش مواجه است. این وضعیت می‌تواند عملاً پاکستان را به ابزاری نظامی برای پیشبرد اهداف راهبردی دیگر قدرت‌ها تبدیل کند.

با این حال، این توافق برای پاکستان مشوق‌های قابل توجهی به همراه دارد. اسلام‌آباد به‌شدت به حمایت مالی نیازمند است. اقتصاد این کشور همچنان به کمک‌های خارجی، برنامه‌های نجات مالی و ورود منابع مالی از سوی کشور‌های دوست وابسته است.

فشار‌های اقتصادی پاکستان و فرصت توافق جدید

کریدور اقتصادی چین و پاکستان نتوانسته است مشکلات ساختاری اقتصادی پاکستان را حل کند؛ در همین حال، پکن نسبت به ارائه تأمین مالی بیشتر محتاط‌تر شده و خواستار بازپرداخت تعهدات معوقه است. پاکستان همچنین برای تأمین سطح مورد نیاز کمک‌های مالی خارجی از سوی دیگر شرکا نیز با دشواری مواجه بوده است.

در چنین شرایطی، یک توافق دفاعی با عربستان سعودی سازوکار دیگری در اختیار اسلام‌آباد قرار می‌دهد که از طریق آن ساختار نظامی این کشور می‌تواند منافع مالی و راهبردی به دست آورد.

کمک‌های مالی عربستان، تأمین انرژی و سرمایه‌گذاری این کشور می‌تواند بیش از پیش اهمیت پیدا کند؛ در مقابل، ترکیه می‌تواند فناوری دفاعی، آموزش، همکاری اطلاعاتی و حمایت صنایع نظامی را فراهم کند.

همکاری دفاعی رو به گسترش ترکیه و پاکستان

ترکیه پیش از این نیز روابط دفاعی قابل توجهی با پاکستان ایجاد کرده است. دو کشور در حوزه‌هایی از پهپاد‌ها و سامانه‌های دریایی گرفته تا پروژه‌های گسترده‌تر صنایع دفاعی با یکدیگر همکاری می‌کنند و همکاری آنها به آموزش، اشتراک اطلاعات و فناوری نظامی نیز گسترش یافته است.

این رابطه در جریان رویارویی هند و پاکستان در ماه مه ۲۰۲۵ اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. ترکیه حمایت سیاسی خود را از پاکستان ارائه کرد و بنا بر گزارش‌ها، سامانه‌های دفاعی و نیرو‌های با منشأ ترکیه در عملیات نظامی پاکستان حضور داشتند. این تجربه، ارزش عملی مشارکت امنیتی رو به رشد ترکیه و پاکستان را نشان داد.

مرز ایران و پاکستان؛ نقطه آسیب‌پذیر اسلام‌آباد

مهم‌تر از همه، همسویی نزدیک‌تر پاکستان با عربستان سعودی و ترکیه می‌تواند روابط این کشور با ایران را پیچیده کند. پاکستان حدود ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک با ایران دارد و همین موضوع باعث می‌شود هرگونه وخامت روابط دوجانبه برای اسلام‌آباد بسیار حساس باشد.

ایران در طول تاریخ عربستان سعودی و ترکیه را از دریچه رقابت منطقه‌ای نگریسته است و گروه‌های مسلح مورد حمایت ایران همچنان در چندین درگیری خاورمیانه نقشی محوری دارند. تهران پیش از این نیز به توافق دفاعی جدید عربستان، ترکیه و پاکستان واکنش انتقادی نشان داده و هشدار داده است که چنین توافقی لزوماً امنیت بیشتری برای عربستان سعودی فراهم نخواهد کرد.

اگر تهران تصور کند پاکستان مستقیماً از اهداف نظامی عربستان یا ترکیه علیه منافع ایران حمایت می‌کند، اسلام‌آباد ممکن است با فشار‌های دیپلماتیک و امنیتی فزاینده‌ای در امتداد مرز غربی خود مواجه شود.

بلوچستان؛ چالش امنیتی مضاعف برای پاکستان

این وضعیت می‌تواند پیامد‌های جدی برای محیط امنیتی شکننده پاکستان در بلوچستان داشته باشد؛ جایی که اسلام‌آباد همزمان با خشونت‌های شبه‌نظامی و شورش جدایی‌طلبانه مقابله می‌کند؛ بنابراین پاکستان ممکن است خود را گرفتار میان مطالبات راهبردی رقیب ببیند: تأمین حمایت مالی عربستان، تعمیق همکاری نظامی با ترکیه، حفظ روابط با چین، مدیریت روابط با آمریکا و پرهیز از رویارویی مستقیم با ایران.

همزمان، پاکستان تلاش کرده است خود را به‌عنوان میانجی در بحران مرتبط با ایران مطرح کند و همین مسئله، تلاش این کشور برای برقراری توازن را پیچیده‌تر می‌کند.

اهداف متفاوت سه کشور

ترکیه خواهان نفوذ بیشتر در سراسر جهان اسلام است. عربستان سعودی در حالی که تحول اقتصادی خود را دنبال می‌کند، به دنبال حفاظت در برابر تهدید‌های منطقه‌ای است. پاکستان نیز خواهان منابع مالی، فناوری نظامی و اهمیت بین‌المللی است. منافع آنها با یکدیگر همپوشانی دارد، اما یکسان نیست.

این وضعیت هم فرصت ایجاد می‌کند و هم خطر. برای پاکستان، منافع فوری می‌تواند قابل توجه باشد: کمک مالی عربستان سعودی، حمایت انرژی، همکاری نظامی بیشتر با ترکیه، دسترسی به فناوری دفاعی و افزایش دیده‌شدن در عرصه بین‌المللی. اما اگر پاکستان بیش از پیش درگیر منازعاتی شود که مستقیماً در خدمت منافع ملی آن نیستند، هزینه‌های بلندمدت نیز می‌تواند به همان اندازه قابل توجه باشد.

منبع: ASIA TIMES