چرا سالمندان از انقلاب هوش مصنوعی جا مانده‌اند؟

گروه اقتصادی؛ جهان هم‌زمان با دو تحول بی‌سابقه روبه‌رو شده است: از یک‌سو، جمعیت بالای ۶۵ سال نه‌تنها در کشور‌های توسعه‌یافته، بلکه در بسیاری از اقتصاد‌های با درآمد متوسط نیز به‌سرعت درحال افزایش است؛ از سوی دیگر، انقلاب دیجیتال و گسترش هوش مصنوعی امکان ارائه خدماتی را فراهم کرده که پیش‌تر گران، محدود یا دور از دسترس بودند.

فناوری‌های دیجیتال اکنون می‌توانند در آموزش نیروی کار، ارائه راهنمایی‌های درمانی، مراقبت از بیماران و دسترسی به خدمات عمومی نقش داشته باشند؛ خدماتی که جوامع سالمند بیش از دیگران به آنها نیاز دارند.

بااین‌حال، بهره‌برداری از این فرصت به یک شرط اساسی وابسته است: سالمندان باید بتوانند از این فناوری‌ها استفاده کنند. بانک جهانی در مقاله‌ای با عنوان «وقتی سالمندی با فناوری دیجیتال و هوش مصنوعی روبه‌رو می‌شود» هشدار داده است که افراد مسن تقریباً در تمام کشور‌های جهان از نظر دسترسی و استفاده از فناوری‌های دیجیتال عقب‌تر از جمعیت در سن کار قرار دارند.

این فاصله که «شکاف دیجیتال نقره‌ای» نامیده می‌شود، فقط یک مسئله اجتماعی یا رفاهی نیست؛ بلکه می‌تواند بر بهره‌وری نیروی کار، هزینه‌های نظام سلامت، ارائه خدمات عمومی، وضعیت مالی دولت‌ها و ظرفیت رشد اقتصادی کشور‌ها اثر بگذارد.

سالمندی سریع‌تر از دیجیتالی‌شدن پیش می‌رود

با افزایش امید به زندگی و کاهش نرخ زاد‌وولد، سهم سالمندان از جمعیت بسیاری از کشور‌ها رو به افزایش گذاشته است. این تحول می‌تواند تعداد نیروی کار را کاهش دهد، تقاضای داخلی را تضعیف کند، فشار بیشتری بر نظام‌های درمانی وارد آورد و هزینه‌های بازنشستگی و مراقبت را برای دولت‌ها افزایش دهد.

در مقابل، اینترنت، خدمات دیجیتال و هوش مصنوعی می‌توانند بخشی از این فشار را کاهش دهند. مشکل اینجاست که سالمندان، یعنی گروهی که احتمالاً بیشترین منفعت را از خدمات سلامت دیجیتال و خدمات عمومی غیرحضوری می‌برند، معمولاً کمترین میزان استفاده را از این فناوری‌ها دارند.

نمودار نخست مقاله بانک جهانی، ترکیب سنی کاربران چهار گروه از فناوری‌ها شامل چت‌بات‌های هوش مصنوعی مولد، ابزار‌های تولید تصویر، ابزار‌های تولید ویدئو و جست‌وجوی گوگل را نشان می‌دهد. در هر ستون نیز سهم کاربران زن و مرد از یکدیگر جدا شده است.

این نمودار «نرخ استفاده هر گروه سنی» را نشان نمی‌دهد؛ بلکه توزیع کاربران هر ابزار را براساس سن و جنسیت ترسیم می‌کند. نتیجه روشن است: جوانان بخش بسیار بزرگ‌تری از کاربران فناوری‌های دیجیتال و به‌ویژه هوش مصنوعی مولد را تشکیل می‌دهند و سهم افراد ۶۵ ساله و بیشتر در تمام ابزار‌های مورد بررسی پایین‌تر است.

این اختلاف در ابزار‌های تولید ویدئو با هوش مصنوعی برجسته‌تر دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که کاربران ۱۸ تا ۲۴ ساله بزرگ‌ترین بخش کاربران را تشکیل می‌دهند، اما سهم گروه‌های بالای ۵۵ سال بسیار محدود است. در استفاده از چت‌بات‌ها، ابزار‌های تولید تصویر و حتی گوگل نیز با حرکت از گروه‌های جوان‌تر به سمت سالمندان، سهم کاربران عموماً کاهش پیدا می‌کند.

شکاف اینترنتی سالمندان در تقریباً همه اقتصاد‌ها

دومین نمودار بانک جهانی، رابطه میان درآمد سرانه کشور‌ها و سهم افراد بالای ۶۵ سالی را نشان می‌دهد که از اینترنت استفاده می‌کنند. محور افقی نمودار، تولید ناخالص داخلی سرانه در سال ۲۰۲۴ و محور عمودی، درصد سالمندان استفاده‌کننده از اینترنت است.

اندازه هر حباب، سهم جمعیت بالای ۶۵ سال را در آن کشور نشان می‌دهد. رنگ حباب‌ها نیز بیانگر سهم سالمندانی است که آفلاین مانده‌اند؛ بنابراین حباب‌های بزرگ‌تر و تیره‌تر معمولاً کشور‌هایی را مشخص می‌کنند که هم جمعیت سالمند قابل‌توجهی دارند و هم بخش بزرگی از این جمعیت هنوز از اینترنت استفاده نمی‌کند.

دو خط روند نیز روی نمودار قرار گرفته است: خط پیوسته، میزان استفاده سالمندان از اینترنت و خط چین، میزان استفاده جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال را نشان می‌دهد. قرارگرفتن خط جمعیت در سن کار بالاتر از خط سالمندان، وجود شکاف دیجیتال سنی را در سطوح مختلف درآمدی تأیید می‌کند.

هرچند استفاده سالمندان از اینترنت معمولاً با افزایش درآمد سرانه بیشتر می‌شود، درآمد بالاتر به‌تنهایی این شکاف را از بین نمی‌برد. در برخی اقتصاد‌های با درآمد متوسط، روند سالمندی آغاز شده یا در آستانه شتاب‌گرفتن است، اما دیجیتالی‌شدن جمعیت مسن همچنان با سرعت کمتری پیش می‌رود.

بانک جهانی تایلند را یکی از نمونه‌های مهم این وضعیت معرفی می‌کند. حدود ۱۵ درصد جمعیت تایلند بالای ۶۵ سال دارند؛ سهمی که فاصله زیادی با رقم ۱۸ درصدی آمریکا ندارد. بااین‌حال، فقط ۵۲ درصد سالمندان تایلندی آنلاین هستند که حدود نصف سطح ثبت‌شده در آمریکاست.

این شکاف فقط به استفاده از اینترنت محدود نمی‌شود و در خدمات مالی، سلامت، اشتغال و دسترسی به خدمات دولتی نیز دیده می‌شود.

سالمندان چه منفعتی از هوش مصنوعی می‌برند؟

تناقض اصلی این است که سالمندان ازجمله گروه‌هایی هستند که بیشترین ظرفیت را برای بهره‌برداری از فناوری دارند، اما احتمال دسترسی و استفاده آنها از این ابزار‌ها کمتر است.

خدمات درمانی از راه دور، پایش بیماری‌های مزمن، دستیار‌های هوشمند، آموزش دیجیتال، بانکداری آنلاین و ارائه غیرحضوری خدمات عمومی می‌توانند به افراد مسن کمک کنند استقلال بیشتری داشته باشند و مدت طولانی‌تری بدون نیاز به مراقبت دائمی زندگی کنند.

به نوشته بانک جهانی، هوش مصنوعی هم‌اکنون به یکی از منابع دریافت راهنمایی‌های روزمره درباره سلامت تبدیل شده است. مقاله با استناد به آمار منتشرشده از سوی OpenAI می‌گوید هر هفته حدود ۲۳۰ میلیون نفر پرسش‌های مرتبط با سلامت را از ChatGPT مطرح می‌کنند.

استفاده درست از چنین ابزار‌هایی در پیشگیری، مراقبت‌های اولیه و مدیریت بیماری‌های مزمن می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر بیمارستان‌ها و نظام‌های درمانی را کاهش دهد؛ هرچند استفاده از هوش مصنوعی در حوزه سلامت همچنان به نظارت، سواد دیجیتال و رعایت استاندارد‌های ایمنی و حریم خصوصی نیاز دارد.

سه منفعت اقتصادی بستن شکاف دیجیتال سالمندان

بانک جهانی معتقد است سرمایه‌گذاری برای کاهش شکاف دیجیتال نقره‌ای دست‌کم از سه مسیر می‌تواند به اقتصاد‌های سالمند کمک کند.

نخستین مسیر، تقویت نیروی کار است. پیرشدن جمعیت باعث کوچک‌ترشدن جمعیت در سن کار می‌شود و بسیاری از سالمندان نیز ناچار یا مایل‌اند پس از سن متعارف بازنشستگی همچنان به فعالیت اقتصادی ادامه دهند.

برای نمونه، حدود یک‌سوم افراد ۶۰ ساله و بیشتر در تایلند همچنان کار می‌کنند؛ اما بیشتر آنها در مشاغل خوداشتغالی با بهره‌وری پایین حضور دارند. از آنجا که مشاغل پردرآمدتر بیش‌ازپیش به مهارت‌های دیجیتال وابسته شده‌اند، نبود این مهارت‌ها می‌تواند سالمندان را در بخش‌های کم‌بازده اقتصاد نگه دارد.

آموزش مهارت‌های دیجیتال و هوش مصنوعی به نیروی کار مسن می‌تواند تجربه انباشته‌شده آنها را به بهره‌وری بالاتر، فرصت‌های شغلی بهتر و حتی ایجاد کسب‌وکار‌های جدید تبدیل کند.

مسیر دوم، کاهش فشار بر نظام سلامت و بهبود خدمات عمومی است. افزایش تعداد سالمندان تقاضا برای مراقبت‌های پزشکی، پرستاری و خدمات حمایتی را بالا می‌برد و فشار بیشتری بر بودجه عمومی وارد می‌کند. ابزار‌های دیجیتال می‌توانند به سالمندان کمک کنند سالم‌تر و مستقل‌تر زندگی کنند و هم‌زمان، هزینه ارائه خدمات را برای دولت‌ها کاهش دهند.

مسیر سوم، آزادکردن ظرفیت «اقتصاد نقره‌ای» است؛ اصطلاحی که به بازار کالا‌ها و خدمات موردنیاز جمعیت سالمند اشاره دارد.

بازار ۱۵ تریلیون دلاری اقتصاد نقره‌ای

افراد بالای ۶۵ سال درحال‌حاضر حدود یک‌سوم ثروت جهان را در اختیار دارند. الگوی مصرف، نیاز‌های درمانی، مسکن، حمل‌ونقل، سرگرمی و خدمات مالی این گروه با دیگر بخش‌های جمعیت متفاوت است و همین مسئله بازار بزرگی برای محصولات و خدمات سازگار با سالمندی ایجاد می‌کند.

براساس برآورد مورد استناد بانک جهانی، ارزش اقتصاد نقره‌ای تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند به ۱۵ تریلیون دلار برسد.

در شرق آسیا و منطقه اقیانوس آرام نیز پاسخ‌دادن به نیاز‌های تأمین‌نشده مراقبت از سالمندان می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ حدود ۳۴ میلیون شغل ایجاد کند.

کاهش شکاف دیجیتال می‌تواند مشارکت سالمندان در این بازار را افزایش دهد و هم‌زمان، زمینه توسعه کسب‌وکار‌هایی را فراهم کند که خدمات مالی، درمانی، آموزشی و ارتباطی متناسب با نیاز افراد مسن عرضه می‌کنند.

تجربه کره‌جنوبی در آموزش دیجیتال سالمندان

بانک جهانی تأکید می‌کند که عقب‌ماندگی دیجیتال سالمندان اجتناب‌ناپذیر نیست. کره‌جنوبی که در سال ۲۰۲۴ به یک جامعه «فوق‌سالمند» تبدیل شد، نمونه‌ای از تلاش برای کاهش این فاصله است. در این کشور افراد بالای ۶۵ سال حدود یک‌پنجم جمعیت را تشکیل می‌دهند.

کره‌جنوبی برنامه‌های سراسری سواد دیجیتال برای سالمندان راه‌اندازی کرده و در مراکز اجتماعی و مراکز مراقبت از سالمندان، نیرو‌هایی را به‌عنوان «یار دیجیتال» مستقر کرده است. این افراد به سالمندان کمک می‌کنند استفاده از تلفن همراه، خدمات بانکی، سامانه‌های دولتی و سایر ابزار‌های دیجیتال را به‌صورت حضوری یاد بگیرند.

این تجربه نشان می‌دهد مهارت‌های دیجیتال را می‌توان در هر سنی آموخت؛ به‌شرط آنکه آموزش‌ها با نیاز‌های واقعی سالمندان طراحی شوند و امکان دریافت کمک حضوری نیز وجود داشته باشد.

از سیاست رفاهی تا سیاست اقتصادی

با وجود پیامد‌های گسترده شکاف دیجیتال سالمندان، این موضوع هنوز در بسیاری از کشور‌ها به‌طور دقیق اندازه‌گیری نمی‌شود و جایگاه محدودی در سیاست‌گذاری اقتصادی دارد.

بانک جهانی پیشنهاد می‌کند دولت‌ها ابتدا ابعاد این شکاف را در هر کشور اندازه‌گیری کنند، سپس خدمات دیجیتال را متناسب با شیوه زندگی و توانایی‌های سالمندان طراحی کنند و آموزش مهارت‌های دیجیتال را به برنامه‌های اشتغال، سلامت و حمایت اجتماعی پیوند بزنند.

موضوع فقط سالمندان امروز نیست. با تغییر سریع فناوری، هر نسل برای حفظ موقعیت خود در اقتصاد ناچار خواهد بود به یادگیری ادامه دهد؛ بنابراین ایجاد امکان یادگیری مادام‌العمر و طراحی فناوری‌های قابل‌استفاده برای تمام سنین، بخشی از آمادگی اقتصاد‌ها برای آینده محسوب می‌شود.

جمع‌بندی مقاله این است که دسترسی دیجیتال سالمندان نباید برنامه‌ای جانبی یا صرفاً رفاهی تلقی شود. در کشور‌هایی که با پیرشدن جمعیت مواجه‌اند، کاهش «شکاف دیجیتال نقره‌ای» باید بخشی از سیاست اصلی اقتصاد، بازار کار، سلامت و ارائه خدمات عمومی باشد؛ زیرا کنارماندن سالمندان از فناوری نه‌فقط یک نابرابری اجتماعی، بلکه از‌دست‌رفتن بخشی از نیروی کار، تقاضا و ظرفیت رشد اقتصادی است.