بیاعتمادی شدید ایران و آمریکا به مذاکره؛ پشت پرده تمدید آتشبس چیست؟
در حالی که برخی از پیشرفت مذاکرات و نزدیکی توافق پشت پرده خبر میدهد، برخی گزارشها از باقیماندن اختلافات اصلی بین ایران و آمریکا حکایت دارد. در پشت پرده تمدید آتشبس چه میگذرد؟
اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: در حالی که شمارش معکوس برای پایان آتشبس میان ایران و آمریکا به لحظات پایانی خود رسیده بود، تصمیم ناگهانی دونالد ترامپ برای تمدید این آتشبس، معادلات را بار دیگر دگرگون کرد.
تصمیمی که در ظاهر با هدف «دادن فرصت بیشتر به دیپلماسی» اتخاذ شده، اما همزمان با افزایش تحرکات نظامی آمریکا در منطقه و ادامه محاصره دریایی ایران، تصویری پیچیده و چندلایه از وضعیت کنونی ترسیم میکند.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا این تمدید، نشانهای از نزدیک شدن به یک توافق پشتپرده است یا صرفاً وقفهای کوتاه پیش از بازگشت به تنش و حتی گسترش درگیری؟
دیپلماسی در سایه بیاعتمادی
براساس گزارشها، کاخ سفید این آتشبس را تنها برای چند روز دیگر تمدید کرده و بهصراحت اعلام شده که این وضعیت «نامحدود» نخواهد بود. هدف اعلامی، دادن فرصت به ایران برای بازگشت به میز مذاکره و ارائه پاسخ به پیشنهادهای مطرحشده است.
در همین حال، منابع مختلف از ارسال چارچوبی از شروط آمریکا به تهران خبر میدهند. پیشنهادی که گفته میشود شامل مسائل کلیدی، بهویژه در حوزه هستهای است. با این حال، عدم پاسخ رسمی ایران تا لحظات پایانی، یکی از دلایل اصلی این تمدید عنوان شده است.
از نگاه مقامهای آمریکایی، این سکوت میتواند نشانهای از اختلافات درونی در ساختار تصمیمگیری ایران درباره موضوعاتی مانند سطح و آینده غنیسازی اورانیوم باشد. ترامپ در پست خود نوشته که تمدید آتشبس با پیشنهاد مقامات پاکستان است تا زمانی که «رهبران و نمایندگان» ایران «بتوانند به یک پیشنهاد واحد و منسجم دست یابند».
این در حالی است که مواضع رسمی مقامات جمهوری اسلامی ایران همچنان بر حفظ حق غنیسازی و حفظ ۴۶۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد تاکید دارند. اما در مقابل، برخی گزارشهای غیررسمی از انعطافهای احتمالی در مذاکرات حکایت دارند. تاجایی که حتی اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت خارجه گفته بود که اورانیومهای ایران «مقدس» هستند. اما برخی گزارشها مدعی شدند که ایران تعلیق ۱۰ ساله غنیسازی را پذیرفته است.
سفر به پاکستان؛ نشانه اختلاف یا توافق؟
یکی از نقاط کانونی تحولات اخیر، نقش پاکستان بهعنوان میانجی است. درخواست مقامهای پاکستانی برای توقف حملات و فراهم کردن بستر گفتوگو، در کنار برنامهریزی برای سفر هیاتهای مذاکرهکننده به این کشور، نشان میدهد که اسلامآباد به یک محور مهم در این روند تبدیل شده است.
اما تعویق و حتی لغو ناگهانی سفر هیات آمریکایی برای شرکت در دور دوم مذاکرات بر ابهامات افزوده است. این اتفاق، از نگاه برخی تحلیلگران، میتواند نشانهای از نهایی شدن یک پیشنویس توافق باشد. متنی که اکنون در حال بررسی نهایی است و به همین دلیل، طرفین ترجیح دادهاند پیش از حصول اطمینان کامل، وارد مرحله علنی مذاکرات نشوند.
نکته اینجاست که در ایران، شرکت نکردن در دور دوم مذاکرات نه به دلیل دستور کار مذاکرات و اختلاف با آمریکا بلکه محاصره دریایی ذکر شده است.
در مقابل، دیدگاهی دیگر این تعلل را ناشی از فاصله باقیمانده میان مواضع دو طرف میداند. فاصلهای که هنوز پر نشده و مانع از برگزاری دور جدید مذاکرات شده است.
افزایش فشار همزمان با فرصت دیپلماتیک
همزمان با تمدید آتشبس، گزارشها از ادامه و حتی تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه حکایت دارد. انتقال تجهیزات به حوزه سنتکام و حفظ محاصره دریایی ایران، نشان میدهد که واشنگتن در کنار مسیر دیپلماتیک، گزینه نظامی را نیز فعال نگه داشته است.
این رویکرد دوگانه، بهنوعی بازتاب استراتژی «فشار حداکثری همراه با دیپلماسی» است. تلاشی برای وادار کردن ایران به تصمیمگیری در یک بازه زمانی محدود. به همین دلیل است که ایران اعلام کرده که تا لغو محاصره دریایی وارد دور دوم مذاکرات نمیشود. موضوعی که سفیر ایران در سازمان ملل نیز به عنوان موضع بینالمللی آن را تکرار کرد.
در چنین شرایطی، تهران با معادلهای پیچیده مواجه است. پذیرش توافقی که ممکن است محدودیتهایی در پی داشته باشد، یا ادامه مسیر تقابل با هزینههای بالقوه بیشتر.
آینده بحران ایران و آمریکا چه خواهد شد؟
با این همه، این امکان وجود دارد که پشت این مواضع آشکار، توافقی پشتپرده و تدریجی در حال شکلگیری باشد. نشانههایی مانند تعلل در سفرها، تمدید محدود آتشبس و گزارشهایی درباره توافق بر سر کلیات، میتواند مؤید این فرض باشد که طرفین به یک چارچوب مشترک رسیدهاند و تنها جزئیات و تضمینها باقی مانده است. در این حالت، احتمالاً توافق بهصورت مرحلهای و با احتیاط اجرا خواهد شد.
اما همچنان شکست مذاکرات در نتیجه تداوم اختلافات نیز یکی دیگر از احتمالات است. اگر ایران و آمریکا نتوانند بر سر مسائل کلیدی، بهویژه موضوع هستهای، به تفاهم برسند، آتشبس بهسرعت پایان یافته و تنشها از سر گرفته خواهد شد. در این وضعیت، احتمال تشدید درگیری نیز وجود دارد.
برخی تحلیلها نیز بر ادامه وضعیت مبهم کنونی استوار است. یعنی تمدیدهای پیاپی آتشبس بدون دستیابی به توافق نهایی و تداوم تعلیق جنگ و صلح. این سناریو میتواند به فرسایشی شدن بحران منجر شود، وضعیتی که در آن نه صلحی پایدار شکل میگیرد و نه جنگی تمامعیار آغاز میشود.
اما در صورت شکست کامل دیپلماسی و افزایش فشارهای نظامی، احتمال ورود بحران به مرحلهای گستردهتر وجود دارد. وضعیتی که در آن بازیگران بیشتری درگیر میشوند و پیامدهای ژئوپلتیک گستردهای به دنبال آن میآید.
شواهد موجود، از یک سو از احتمال نزدیک شدن به توافق حکایت دارد و از سوی دیگر، نشانههایی از بیاعتمادی و اختلافات حلنشده را نشان میدهد.
در چنین شرایطی، روزهای پیشرو نقشی تعیینکننده خواهند داشت. اینکه اراده سیاسی در عالیترین سطوح تصمیمگیری بر توافق است یا تقابل.
