مرزهای قانونی جنگ؛ آنچه کنوانسیون ژنو می‌گوید/ در جنگ ایران و آمریکا کدام حقوق بین‌‌المللی نقض شد؟

به گزارش اقتصادآنلاین، بیش از ۱۶۰ سال از روزی که کنوانسیون ژنو منعقد شد می‌گذرد. کنوانسیونی که برای همین روزها، یعنی جنگ ابتدا در سال ۱۸۶۴ به تصویب ۱۲ کشور رسید. حالا مفاد این کنوانسیون‌های چهارگانه، معروف به کنوانسیون‌های ژنو است که در شرایط جنگی مورد توجه جامعه بین‌المللی است.

حدود ۱۹۶ کشور این کنوانسیون‌ها را پذیرفته‌اند و ایران نیز سال ۱۳۳۴ به این قراردادهای بین‌المللی پیوست.

اما کنوانسیون‌ها درباره مجاز یا ممنوع‌بودن اقدامات کشورها در شرایط جنگی چه می‌گوید؟ آیا این کنوانسیون‌های بین‌المللی در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نقض شده‌اند؟

کنوانسیون‌های ژنو از کجا شکل گرفت؟

از سال ۱۸۶۴ تا ۱۹۴۹ (۱۳۲۸)، یعنی پس از جنگ جهانی دوم، کنوانسیون ژنو گسترش یافت و شامل چهار کنوانسیون شد. کنوانسیون نخست ژنو که مرتبط با بهبود شرایط مجروحان جنگی در میدان نبرد است در ۱۰ ماده تدوین شد. در سال‌های بعد اما این کنوانسیون مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفت و نسخه نهایی آن سال ۱۹۴۹ (۱۳۲۸) با ۶۴ ماده به تصویب رسید. البته به مرور با تصویب پروتکل‌های مختلف، در مجموع مواد کنواسیون‌ها ژنو به ۴۰۰ ماده رسید.

کنوانسیون‌های ژنو چه اقداماتی را ممنوع می‌کند؟

اولین کنوانسیون از سربازان و پرسنل پزشکی مجروح و ناتوان که در خصومت علیه یکی از طرفین جنگ شرکت ندارند، حمایت و رفتار انسانی بدون تبعیض را تضمین می‌کند؛ کنوانسیون دوم، حمایت‌های ذکر شده در کنوانسیون اول را به سربازان کشتی‌های غرق شده و دیگر نیرو‌های دریایی گسترش می‌دهد؛ کنوانسیون سوم بر حمایت از اسیران جنگی تأکید دارد و نهایتاً کنوانسیون چهارم محافظت از غیرنظامیان در زمان جنگ به‌ویژه در سرزمین‌های اشغالی را شامل می‌شود.

به طور کلی، کنوانسیون‌های ژنو حمله به مراکز غیرنظامی از جمله مناطق مسکونی، مراکز درمانی و مراکز آموزشی را ممنوع می‌کند. این کنوانسیون‌ها از غیرنظامیان و حتی نظامیان مجروح و آسیب‌دیده حمایت می‌‌کنند و تاکید دارند که حتی در طول جنگ باید برای اسیران جنگی نیز غذا، آب و حتی تنباکو تامین شود.

همچنین در این کنوانسیون‌ها تعرض به ماموران سیاسی و دیپلمات‌ها ممنوع شده است. کنوانسیون جلوگیری و مجازات جرایم علیه اشخاص مورد حمایت بین‌المللی از جمله ماموران سیاسی که در سال ۱۹۷۳ تصویب شد بر این مورد تاکید دارد. ماده ۲۹ کنوانسیون ژنو نیز که در سال ۱۹۶۱ درباره حقوق دیپلماتیک تصویب شد به دیپلمات‌ها مصونیت می‌دهد و با اتکا به این اصل گفته می‌شود که مراکز دیپلماتیک کشورها نیز نمی‌توانند هدف حمله نظامی باشند.

نکته دیگر اینجاست که براساس این کنوانسیون‌های بین‌المللی حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی مثل پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و سدها نیز در زمره جنایت جنگی قرار می‌گیرد. چراکه زندگی غیرنظامیان و مردم عادی را مختل می‌کند. به طور مثال بر اساس گزارش بی‌بی‌سی، ارتش روسیه به دلیل حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی به جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت متهم شده است.

نقض مکرر کنوانسیون‌های بین‌المللی

با این همه، بیش از یک دهه‌ است که رعایت پروتکل‌ها و مواد کنوانسیون ژنو حل تردید قرار گرفته است. هرچند ۱۹۶ کشور روی کاغذ این کنوانسیون‌ها را پذیرفته‌اند، اما در شرایط جنگی و اضطراری بارها بسیاری از مواد این کنوانسیون‌ها نقض شده است. از جمله موارد متعدد نقض این کنوانسیون‌ها و حقوق بشر در شرایط جنگی در جنگ داخلی سوریه، جنگ روسیه و اوکراین و جنگ اسرائیل و حماس رخ داده بود.

اندیشکده مؤسسه «لوی» در همین زمینه نوشته که جنگ‌های امروزی شدیدتر، پیچیده‌تر، طولانی‌تر و خشن‌تر از گذشته هستند. باعث مرگ غیرنظامیان بیشتری می‌شوند و خاتمه دادن به چنین نبرد‌هایی دشوارتر از نبرد‌های گذشته است. همچنین براساس این تحلیل در نبرد‌های مدرن گروه‌های مسلح غیردولتی نیز حضور دارند و این گروه‌ها اغلب دارای گرایشات افراطی بوده و ساختار غیرمنسجمی دارند که همین امر مقابله با آن‌ها را دشوار می‌کند.

چه مواردی در جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل نقض شده؟

حالا در جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران نیز بحث‌هایی درباره نقض موادی از کنوانسیون‌ ژنو مطرح شده است. اما در شرایط جنگی راستی‌آزمایی در این موارد نیز دشوار به نظر می‌رسد. چراکه امکان دارد مراکز غیرنظامی همچون اماکن دیپلماتیک یا دیگر اماکن و زیرساخت‌ها نیز مورد استفاده نظامی قرار گیرد.

در چنین شرایطی به نظر می‌رسد که حقوق بین‌المللی به دلیل نداشتن ضمانت اجرایی، متن‌هایی برای استفاده رسانه‌ای یا دیپلماتیک هستند و در تصمیم‌گیری‌های میدان نبرد چندان اثرگذار نیستند.