فروش سمات بهجای گزارش اعتبارسنجی؛ خطایی پرهزینه در تصمیمگیری مالی
بررسی تفاوت سمات و گزارش اعتبارسنجی؛ چرا سمات مرجع مناسبی برای تصمیمگیری اعتباری نیست و گزارش اعتبارسنجی چه تحلیلی ارائه میدهد.
با گسترش تسهیلات خرد، اعتبار خرید، خدمات BNPL و تصمیمگیریهای مبتنی بر داده در اقتصاد ایران، «گزارش اعتبارسنجی» به یکی از مهمترین ابزارهای ارزیابی ریسک برای بانکها، کسبوکارها و حتی افراد عادی تبدیل شده است. با این حال، در ماههای اخیر پدیدهای نگرانکننده در فضای آنلاین شکل گرفته است: فروش اطلاعات سامانه سمات بهعنوان گزارش اعتبارسنجی؛ موضوعی که نهتنها از نظر فنی نادرست است، بلکه میتواند منجر به تصمیمگیریهای اشتباه و پرهزینه شود.
مسأله اصلی این نیست که سمات وجود دارد یا مفید نیست؛ مسأله آنجاست که سمات اساساً گزارش اعتبارسنجی نیست و استفاده از آن بهجای گزارش تحلیلی اعتباری، یک خطای مفهومی جدی محسوب میشود.
سمات چیست و چه کاری انجام میدهد؟
سامانه متمرکز اطلاعات تسهیلات و تعهدات بانکی (سمات)، یکی از سامانههای نظارتی بانک مرکزی است. هدف این سامانه، ثبت، تجمیع و نمایش تسهیلات و تعهدات بانکی مشتریان در سطح شبکه بانکی کشور است.
سمات به بانکها کمک میکند بدانند یک مشتری در حال حاضر:
- چه میزان تسهیلات فعال دارد،
- چه تعهداتی در سایر بانکها ثبت شده،
- و آیا از سقفهای مجاز بدهی عبور کرده است یا خیر
بنابراین سمات:
- یک سامانه دادهمحور و ایستا است؛
- صرفاً وضعیت فعلی تسهیلات را نمایش میدهد؛
- هیچگونه تحلیل رفتاری، امتیازدهی یا پیشبینی ریسک انجام نمیدهد؛
- و اصولاً برای استفاده عمومی طراحی نشده است.
به بیان دقیقتر، سمات پاسخ میدهد «چه تسهیلاتی وجود دارد»، اما هرگز پاسخ نمیدهد «این فرد چقدر خوشحساب است؟» یا «ریسک اعتباری او چقدر است؟».
گزارش اعتبارسنجی واقعی چه ویژگیهایی دارد؟
در مقابل، گزارش اعتبارسنجی یک گزارش تحلیلی است که رفتار مالی فرد یا کسبوکار را در طول زمان بررسی میکند. گزارش اعتبارسنجی شرکت اعتبارسنجی ایران، بر اساس دادههای تاریخی و تجمیعی، تصویری چندبعدی از رفتار اعتباری افراد ارائه میدهد.
فرمت اصلی گزارش اعتبارسنجی شامل مؤلفههایی مانند:
- سابقه بازپرداخت اقساط در بازه زمانی 5 ساله
- میزان و تداوم تأخیرها (نه صرفاً وجود یک تأخیر)
- تعداد و نوع تعهدات فعال
- سابقه چکهای برگشتی و رفع سوءاثر
- نقش فرد بهعنوان ضامن
- سوابق پرداخت مالیات
- محکومیتهای مالی و ...
در نهایت، امتیاز اعتباری (Credit Score)
این امتیاز اعتباری حاصل وزندهی به مجموعهای از عوامل است و با هدف برآورد ریسک اعتباری آینده طراحی شده است، نه صرفاً توصیف وضعیت فعلی.
در واقع:
سمات یک «لیست بدهی» است،
اما گزارش اعتبارسنجی یک «تحلیل رفتار مالی» است.
چرا فروش سمات بهعنوان گزارش اعتبارسنجی خطرناک است؟
در برخی وبسایتها، اطلاعات استخراجشده یا شبیهسازیشده از سمات، تحت عناوینی مانند «اعتبارسنجی بانکی»، «اعتبارسنجی آیس»، «استعلام سمات» یا حتی «گزارش اعتبارسنجی» به افراد و کسبوکارها فروخته میشود. این در حالی است که چنین اطلاعاتی:
- فاقد امتیاز اعتباری معتبر هستند؛
- رفتار مالی فرد را در طول زمان تحلیل نمیکنند؛
- و برای تصمیمگیری اعتباری طراحی نشدهاند.
نتیجه این اشتباه، میتواند رد یا پذیرش نادرست درخواست تسهیلات، اعتبار خرید یا حتی اتخاذ تصمیمهای تجاری ناصحیح باشد. برای مثال، فردی ممکن است در سمات بدهی فعلی اندکی داشته باشد، اما سابقه تأخیرهای مکرر او در گزارش اعتبارسنجی بهوضوح نمایان شود؛ یا برعکس، با وجود ثبت بدهی فعال در سمات، از سابقه بازپرداخت منظم و خوشحسابی برخوردار باشد.
مرجع رسمی گزارش اعتبارسنجی کدام است؟
بر اساس مقررات بانک مرکزی و قانون تأمین مالی تولید و زیرساختها، تنها مرجع رسمی تولید و ارائه گزارش اعتبارسنجی در کشور، شرکت اعتبارسنجی ایران است. این شرکت با مجوز قانونی فعالیت میکند و گزارشهای آن مبنای تصمیمگیری اعتباری در کل شبکه بانکی و بخش بزرگی از اکوسیستم مالی کشور است.
مدلهای اعتبارسنجی مورد استفاده، در چارچوب فرآیندهای مصوب توسعه یافته و دادههای آن از منابع رسمی و معتبر دریافت میشود.
آشنایی با فرمت درست، شرط تصمیمگیری درست
مسأله امروز اقتصاد ایران، نبود داده نیست؛ برداشت نادرست از داده است. سمات ابزار مهمی برای نظارت بانکی است، اما جایگزین گزارش اعتبارسنجی نیست. استفاده از آن بهعنوان مبنای تصمیمگیری اعتباری برای افراد و کسبوکارها، خطایی است که میتواند هزینهساز باشد.
آشنایی مردم و فعالان اقتصادی با فرمت واقعی گزارش اعتبارسنجی، تفاوت آن با سامانههای صرفاً اطلاعاتی و شناخت مرجع رسمی، گامی ضروری برای افزایش شفافیت، کاهش ریسک و ارتقای سلامت تصمیمهای مالی است.
در نهایت، آنچه برای تصمیمگیری مالی اهمیت دارد، صرفاً دانستن میزان بدهیهای ثبتشده نیست، بلکه درک الگوی رفتار مالی افراد در طول زمان است.
به بیان ساده:
سمات یک «تصویر ایستا» از بدهیها ارائه میدهد،
اما گزارش اعتبارسنجی یک «فیلم با محتوای تحلیل پویا» از رفتار مالی در طول زمان است.