جلوی استعمار تجاری کشور را بگیرید

امروزه شاید استعمار به معنای سابق آن وجود نداشته باشد، اما گاهی شرایطی پیش می‌آید که یک کشور بدون آنکه خود متوجه باشد، مورد استعمار و دستمایه بازی منافع کشورهای دیگر و اغلب دوست می‌گردد. شرایط تحریمی کشور طی ماه‌های اخیر توجه بسیاری از کشورها و شرکای سابق تجاری ایران را به خود جلب کرده است. تلاش غرب و به خصوص آمریکا برای منزوی کردن ایران به لحاظ اقتصادی و حتی سیاسی، و اعمال تحریم‌هایی در این راستا، به همان اندازه که شرایط را برای ایران در بحث تجارت خارجی دشوار ساخته، بهره برداری از این شرایط را برای شرکای تجاری ایران تسهیل و آسان کرده است. از زمان شروع تحریم‌ها چین اولین کشوری بود که به خوبی و فراست قدر موقعیت پیش آمده برای ایران را دانست و با مخالفت‌های خود در قبال تحریم‌های آمریکا، منافع اقتصادی خود را در ارجحیت قرار داد. تلاش این کشور برای دریافت نفت تخفیفی و ارزان از ایران، و به دنبال آن عقد قراردادهایی برای پرداخت پول نفت به یوان - که در واقع و در نهایت منجر به صدور کالای چینی به جای پول نفت به ایران شد - ناشی از دو عامل بود، اول شرایط سختی که تحریم پیش پای ایران قرار داده بود، و دوم، نگاهی تیز و منفعت‌جویانه چین از شرایط ایران. به دنبال این اقدام چین، به تدریج سایر شرکای تجاری و به خصوص مشتریان انرژی ایران نیز به صرافت افتادند و هند دومین کشوری بود که دلیل حجم بالای تجارت خود با ایران قدم در راهی گذاشت که چین چند ماه قبل رفته بود. ابتدا با مطرح کردن بهای بالای نفت ایران و لزوم کاهش واردات و پس از آن قرار دادن روپیه برای تجارت با ایران که عملاً به مانند چین، به معنی صدور کالای هندی به کشور به جای پول نفت است. دیروز این خبر رسماً از سوی دولت هند به تجار و صادر کنندگان به ایران اعلام شد که به دنبال ایجاد راه‌هایی برای صادرات به ایران به روپیه باشند. بر این اساس که قرار شده است که هند 45 درصد از میزان خرید نفت 11میلیاردی خود از ایران را به روپیه صورت دهد. ایران برای انتقال پول به کشور از روش تبدیل روپیه به کالای هندی استفاده می‌کند.اقدامی که در بانک اوکو در هند صورت خواهد گرفت. همین مورد به تدریج در خصوص ترکیه نیز در حال رخ دادن است، و زمزمه‌هایی که از سوی مسئولان و کارشناسان ترک شنیده می‌شود، نشان می‌دهد که ترکیه نیز به تدریج قدم در این راه می‌گذارد. بعد از آنکه تحریم‌های اخیر آمریکا صدور طلا به جای پول گاز به ایران را ممنوع کرده، مسئولان ترک نا خرسند از قطع تجارتی که به شدت تراز تجاری آن‌ها را مثبت کرده بود، اکنون به دنبال راه‌هایی برای گسترش تجارت با ایران تحت تحریم هستند. چه در بخش انرژیِ و چه در سایر حوزه‌ها. رئیس بنیاد تحقیقات سیاست اقتصادی ترکیه، گوون سک، در این خصوص اشاره جالب توجهی کرده است، وی در مطلبی گفته: ایران یکی از مهم‌ترین تأمین کنندگان انرژیِ و گاز ترکیه است و این امر زمان تحریم‌ها را به دلیل مصادف شدن با زمستان بسیار نا مناسب کرده است. سک اشاره کرده که تهران و آنکارا باید به دنبال راه‌های خلاقانه در تجارت و ادامه آن باشند. این جملات در ظاهر بسیار زیبا و خوشایند ایران است، اما برای لحظه ای آن‌ها را باید در کنار این جملات از گزارش اخیر تودی زمان گذاشت که در آن آورده: هرچند آنکارا طی سال‌های اخیر به دنبال تنوع بخشیدن به راه‌های تأمین انرژی خود بوده است، اما هنوز به شدت وابسته به گاز طبیعی و نفت برای کل کشور است. در نتیجه ترکیه در حال حاضر نمی‌تواند به فکر رها کردن ایران، در سال جاری باشد... . حال ما با ید از خود بپرسیم که، ترکیه چه زمانی ایران را رها خواهد کرد؟ جالب آنکه در ادامه این گزارش، و با اشاره به هزینه زیاد تأمین گاز از ایران و روسیه، آمده که در حال حاضر ترکیه برای خارج شدن از این شرایط هزینه بر برای تأمین انرژی، روی به مناطق نیمه خودمختار شمال عراق آورده است. بدون شک، ادامه تجارت خارجی و صدور انرژی در شرایط تحریمی باید یکی از سیاست‌ها و استراتژی‌های کلان اقتصادی کشور باشد. اما هر عقل سلیمی در انتخاب راهکارهای کلان محاسبه عقلانی صورت داده و ترازوی هزینه و فایده را مورد رجوع قرار می‌دهد. در حال حاضر نمی‌توان به خوبی قضاوت کرد که این شرایط، و نیت بهره برداری از شرایط تحریمی ایران از سوی شرکای به ظاهر خوب تجاری کشور، تا چه حدی به ضرر یا به سود کشور است. اما بر اساس شواهد می‌توان به خوبی پیش بینی کرد که مسیر حرکتی این دوستان خوب ایران در کدام جهت است. در جایی که روسیه، عراق، عربستان، قطر و سیار تولید کنندگان انرژی با فرصت طلبی منتظر بهره پر کردن جای خالی ایران در بازار هستند - کافی است به خاطر آوریم که چندی پیش روسیه پیشنهاد تأمین 50 درصد انرژی ترکیه را در پی انفجارها در خط لوله نفت و گاز ایران به ترکیه داد - مسلماً شرایط آنقدر سخت است که برخی اوقات گمان می‌رود که باید به هر ترتیب و با هر شرایطی موقعیت خود را حفظ کرد. اما دقیقاً در همین جا است که باید کمی تأمل کرد: آیا اگر هزینه حفظ موقعیت بسیار بیشتر از فواید آن باشد، عمل ما یک عمل غیر عقلانی به لحاظ اقتصادی نیست؟ همان‌طور که گفته شد، در حال حاضر به هیچ وجه نمی‌توان گفت که این شرایط تا چه حد برای ایران هزینه بر است. اما ادامه تن دادن به خواست شرکا و قرار گرفتن تحت فشار آن‌ها، مسیری است که گویا در حال شکل گرفتن است و نباید اجازه داد که ایران به این ترتیب تحت شرایط فعلی مورد استفاده و استعمار تجاری واقع شود. راهکارهایی نیز برای این امر می‌توان در نظر گرفت. برای مثال دولت می‌تواند قراردادها را به شکل کاملاً شفاف در اختیار افکار عمومی و دیدگاه کارشناسان قرار داده تا در صورتی که زیان منافع ملی در میان بود، بتوان قبل از اقدام به هر عملی جلوی آن را با توجه به دیدگاه صاحب نظران گرفت. از سویی می‌توان با تشکیل شوراهای سیاست گذاری در سطح کلان، در خصوص قراردادهای نفتی و گازی کشور در شرایط تحریمی، به تشریک مساعی و همفکری با دولت و نهادهای مربوطه پرداخت و جوانب قراردادهای را قبل از امضا به شکل کامل در معرض موشکافی و تحقیق قرار داد. مورد دیگر همچنین می‌تواند این باشد که در عقد قراردادهای تهاتر با شرکای انرژی ایران، سقف و مدت زمان قرارداد به شکل موردی لحاظ شود، تا در صورتی که به هر ترتیب اگر تحریم‌ها برداشته یا کاهش داده شد، کشور مجبور نباشد همچنان به تعهداتی که دیگر شرایط و زمینه آن‌ها برچیده شده پایبند باشد. بدون شک هر کشوری اعم از دوست و دشمن در مراودات خود با ایران به دنبال تأمین منافع اقتصادی و سیاسی خود است. این خط سیری است که ایران نیز باید دنبال کند، و تحت شرایط تحریمی نباید کشور به مسیری سوق داده شود که چاره ای جز تن دادن به خواست و منافع سایر کشورها در آن نباشد.