ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند؟

با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند. الکسا یکی از زیرمجموعه‌های شرکت آمازون است که از سال ۱۹۹۶ اطلاعات مختلفی درباره ترافیک سایت‌های اینترنتی، سایت‌های برتر و مشخصات آنها ارائه می‌دهد. به‌عنوان مثال پنج سایت پرترافیک جهان در رتبه‌بندی الکسا به ترتیب: گوگل، فیس‌بوک، بایدو (یک سایت جستجوی چینی)، یاهو و آمازون هستند. در غیبت سایت‌های محبوب و فیلترشده‌ای مثل فیس‌بوک و یوتیوب در ایران، مطابق با رتبه‌بندی الکسا پنج سایت پرترافیک ایرانی هم به ترتیب: گوگل، یاهو، بلاگفا، ورزش ۳ و آپارات هستند. به‌همین دلیل در مطلب پیش‌رو هم، سایت‌هایی مثل فیس‌بوک، توییتر و بی‌بی‌سی فارسی اگرچه جزو منابع پرمراجع فارسی محسوب می‌شوند، اما در این رتبه‌بندی‌ها قرار نگرفته‌اند. به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از پارسینه، اطلاعات سایت الکسا بر اساس الگویی به دست می‌آید که با شاخص‌هایی مثل: مراجعه روزانه کاربران، لینک‌ به آن سایت، میانگین زمان حضور و تعداد صفحاتی بازدیدشده توسط کاربر و همین‌طور ورودی از موتورهای جستجو محاسبه می‌شود. به‌همین‌دلیل آماری که در این گزارش به آنها استناد شده، ممکن است در بازه‌های زمانی مختلف، متفاوت باشد. ضمن آنکه ممکن است یک منبع خبری به‌دلیل انتشار یک عکس یا خبر، آمار بازدید روزانه بالایی به‌دست آورد. به‌همین‌دلیل نگارنده در چند نوبت در ماه‌های شهریور، مهر و آبان اطلاعات این سایت‌ها را با هم مقایسه کرده است. در این مراجعات اگرچه در مواردی رتبه کلی این منابع خبری در میان تمام سایت‌های ایرانی کمی بالا و پایین شده، اما نسبت قرارگیری آنها به یکدیگر تقریبا تغییری نکرده است. در مطلب پیش‌رو که اطلاعات آن براساس مراجعه به الکسا در هفته اول آبان ماه ۹۴ گرفته شده، ابتدا ۲۰ منبع خبری پربازدیدکننده مجازی ایرانی آورده شده و سپس آنها به تفکیک خبرگزاری‌ها، سایت خبری‌های، شبکه‌های مجازی و روزنامه‌ها با هم مقایسه شده اند. ۲۰ منبع خبری محبوب در جدول زیر بر اساس اطلاعاتی که سایت الکسا از سایت‌های ایرانی اعلام می‌کند، ۲۰ سایت پرمُراجع ایرانی به تفکیک اینکه خبرگزاری، سایت خبری یا روزنامه هستند، رتبه‌بندی شده‌اند و رتبه آنها در میان تمام سایت‌های ایرانی هم در ستون سوم آورده شده است. همان‌طور که در این جدول می‌بینید، دو خبرگزاری فارس و باشگاه خبرنگاران پرترافیک‌ترین منابع خبری اینترنتی هستند و پس از آنها، سایت خبری تابناک قرار گرفته است. در میان این ۲۰ منبع، سایت هیچ‌یک از روزنامه‌ها قرار نگرفته‌اند. خبرگزاری‌ها

خبرگزاری‌ها جزو نخستین رسانه‌هایی هستند که از دهه ۷۰ خورشیدی کارشان را در فضای مجازی ایران شروع کردند. در حال‌حاضر حدود ۱۵ خبرگزاری فعال در ایران وجود دارد که البته این یک آمار منحصربه‌ فرد در دنیا محسوب می‌شود. منظور از خبرگزاری، سایت‌هایی هستند که با داشتن خبرنگارانی در حوزه‌های مختلف در ارتباط دائم و مستقیم با منابع خبری رسمی هستند و از این جهت با سایت‌های خبری متفاوت‌اند. براساس اطلاعات سایت الکسا، در حال حاضر پربازدیدترین خبرگزاری ایرانی، خبرگزاری فارس است که دهمین سایت پربازدید ایرانی محسوب می‌شود. پس از آن هم باشگاه خبرنگاران جوان با رتبه ۱۴ و خبرگزاری تسنیم با رتبه ۳۴ قرار گرفته‌اند. در فهرست زیر، خبرگزاری‌های ایرانی بر اساس میزان بازدیدکنندگان‌شان رتبه‌بندی شده‌ و گرایش سیاسی‌شان به تفکیک اصولگراو اصلاح‌طلب و همچنین خبرگزاری های دولتی با عنوان «تابع گرایش دولت» مشخص شده‌اند.

پیوستگی در انتشار خبر یک دلیل مهم در پرمخاطب‌بودن خبرگزاری‌هایی که در بالای جدول قرار گرفته‌اند، دوام و پیوستگی کار آنهاست. پیوستگی در انتشار اخبار توسط یک منبع خبری، در کاربران این اطمینان را ایجاد می‌کند که اخباری که آن رسانه تولید می‌کند، در ارتباط دائمی با منابع خبری دست اول به‌دست آمده. اما توقف‌های مقطعی، هرچند کوتاه در به‌روز رسانی این سایت‌ها چنین اطمینانی را از کاربران خواهد گرفت و به‌سرعت منابع دیگری را جایگزین منابع اولیه آنها خواهد کرد. به‌عنوان مثال خبرگزاری‌های ایسنا، فارس و مهر که در رتبه‌های بالای جدول قرار دارند، به ترتیب از سال ۱۳۸۷، ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ به طور پیوسته بدون تعطیلی یا توقیف (بنا به‌دلایل مالی یا سیاسی) به کارشان ادامه داده‌اند. درحالی که به‌عنوان مثال خبرگزاری ایلنا که از سال ۸۱کارش را شروع کرد، در سال‌های آغازین دولت «محمود احمدی‌نژاد» برای مدتی مدتی فیلتر شد و به‌دلیل مانع‌تراشی‌های سیاسی هم برای مدتی طولانی نتوانست فعالیت‌های عادی خود را پی بگیرد. یک مورد مهم در عدم پیوستگی کار خبرگزاری‌ها، کمبود منابع مالی است. منابع مالی کافی نه‌فقط به یک خبرگزاری این امکان را می‌دهد که خبرنگاران بیشتر و باتجربه‌تری را در حوزه‌های خبری مختلف به‌کار بگیرد که حقوق کافی و به موقع، حضور و ماندگاری خبرنگاران را در حوزه‌های مختلف تضمین می‌کند. در همین نمونه ایلنا، این خبرگزاری هنوز هم با مشکلات مالی مواجه است و با حقوق‌های پایین و تاخیر در پرداخت‌ها، نیروهای کافی در بخش‌های مختلف ندارد. علاوه براین خبرنگارانی که به‌دلیل مسائل مالی خبرگزاری را ترک می‌کنند، معمولا یا با خبرنگاران کم‌سابقه‌ جایگزین می‌شوند یا با خبرنگارانی که به‌صورت پاره‌وقت با این رسانه کار می‌کنند. یک نمونه دیگر در این زمینه، خبرگزاری غیردولتی «میراث فرهنگی» است که در دوره اصلاحات با‌عنوان اولین خبرگزاری تخصصی ایران کارش را شروع کرد و به خوبی ادامه داد. اما با آغاز کار دولت محمود احمدی‌نژاد و با قطع کمک‌های دولتی، نتوانست به سطح فعالیت‌های قبلی خود برگردد. به‌دلیل مشکلات مالی مدتی به‌حالت نیمه‌تعطیل درآمد و بعدتر فعالیت‌هایش متوقف شد. در حال حاضر هم، با تعداد خبرهای بسیار کمی به روز می‌شود. درحالی که به‌عنوان مثال خبرگزاری‌های فارس و تسنیم , خبرگزاری مهر که زیرنظر سازمان تبلیغات اسلامی فعالیت می‌کند یا خبرگزاری‌های ایسنا و ایرنا که خبرگزاری‌های دولتی محسوب می‌شود، از نظر منابع مالی مشکلاتی کمتری داشته یا هیچ‌گاه با مشکل مالی روبه‌رو نبوده‌اند، در رتبه‌های بالای جدول قرار دارند. عمومی یا تخصصی

در مقایسه میان آمار مراجعان خبرگزاری‌هایی، باید میان خبرگزاری‌هایی که تمام حوزه‌های خبری را پوشش می‌دهند و آنها که به‌صورت تخصصی فعالیت می‌کنند، تفاوت قائل شد؛ قائدتا خبرگزاری‌های عمومی مخاطبان بیشتری دارند. هرچند که خبرگزاری‌های تخصصی با انتشار بعضی اخبار حوزه‌های مهم و فرستادن خبرنگار در حوزه‌های پرخبری مثل دولت یا مجلس ـ که معمولا حوزه مستقیم کاری آنها نیست ـ سعی در رفع این مشکل دارند، اما واقعیت آن است که این خبرگزاری‌ها ـ فارغ از آنکه تاچه حد در حوزه خبری تخصصی خود موفق هستند ـ با انتخاب یک حوزه تخصصی، مخاطبان خود را محدود کرده‌اند. خبرگزاری‌های میراث فرهنگی در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری، پانا در حوزه دانش‌آموزی، شانا در حوزه نفت و انرژی، شبستان در حوزه قرآن و مساجد و برنا در حوزه ورزش و جوانان خبرگزاری‌های تخصصی ایران محسوب می‌شوند. سایت‌های خبری در حال حاضر حدود ۱۵ سایت فعال خبری در ایران وجود دارند که جزو ۲۰۰ سایت پرمُراجع ایرانی هستند. در میان آنها سایت تابناک با داشتن رتبه پانزدهم، از بقیه سایت‌ها پرترافیک‌تر است و سایت‌های مشرق، عصر ایران، خبر آن‌لاین و فرارو در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

اگرچه به‌نظر می‌رسد خبرگزاری‌ها باید ـ به‌دلیل دسترسی به منابع‌دست اول خبری و سرعت در انتشار اخبار ـ در صدر منابع خبری فارسی قرار بگیرند، اما نکته قابل توجه آن است که به‌طور متوسط سایت‌های خبری ایرانی از خبرگزاری‌ها، آمار بازدید بالاتری دارند. احتمالا فرایند «دروازه‌بانی» و گزینش اخبار که توسط این سایت‌ها انجام می‌شود، یکی از دلایلی است که محبوبیت این سایت‌ها را بالاتر برده است. خلاف خبرنگاران شاغل در خبرگزاری‌ها که باید روزانه تعداد مشخصی خبر تولید کنند و در نشست‌های خبری رسمی شرکت کنند، کارکنان این سایت‌ها معمولا ـ غیر از یادداشت و تحلیل‌هایی از متخصصان مختلف ـ تولیداتی دیگری ندارند. کار اصلی آنها رصد دقیق اخبار دیگر رسانه‌ها و حتی جریان‌های خبری در شبکه‌های اجتماعی و انتخاب و بازنشد آنها در سایت خودشان است. انتخاب‌ خبرهایی که کمتر در رسانه‌های رسمی مجال پرداختن به آنها وجود دارد و در اصطلاح «نرم خبر»‌ها و اضافه‌کردن انواع نقد و تحلیل به اخبار که در خبرگزاری‌ها، رادیو و تلویزیون و حتی شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، از جمله دلایلی هستند که باعث شده این سایت‌ها به‌طور متوسط مراجعان بیشتری داشته باشند.

شرح جدول: در این جدول، فارس و تابناک؛ پربازدیدترین خبرگزاری و سایت خبری فارسی در شش ماهه ۱۵ می تا ۱۵ اکتبر ۲۰۱۵ ـ ۲۵ اردیبهشت تا ۲۵ مهر ۱۳۹۴ ـ با هم مقایسه شده‌اند. محور افقی تاریخ مراجعات و محور عمودی آمار بازدیدهای جهانی است شبکه‌های اجتماعی کارکرد اولیه شبکه‌های اجتماعی اطلاع‌رسانی نبوده است، اما قائدتا این شبکه‌ها کارکرد اطلاع‌رسانی هم پیدا کرده‌اند. همان طور که شبکه‌‌ای مثل فیس‌بوک در وقایع پس از انتخابات سال ۸۸، به سرعت خلاء خبری منابع رسمی را پر کرد و خود تبدیل به یک منبع خبری شد. در یکی دوسال اخیر هم، با ظهور پیام‌رسان‌هایی مثل وایبر و تلگرام و مخصوصا راه‌اندازی سرویس‌هایی تازه‌ای با عنوان «کانال» در تلگرام کارکرد اطلاع رسانی چنین شبکه‌هایی بیشتر هم شده. ایران رتبه اول را در استفاده از این سرویس تلگرام دارد؛ رتبه این سرویس در دنیا یک هزار و ۷۳۷ است. سرویس پیام‌رسان تلگرام در ایران که در هفته سوم مهرماه، رتبه ۱۸۸‌ام را داشت، به رتبه ۶۰ ارتقا پیدا کرده است. شبکه‌های اجتماعی خبری مثل توتییتر و فیس‌بوک در ایران فیلتر هستند و به‌همین‌دلیل آماری در سایت الکسا وجود ندارد. روزنامه‌ها با افزایش تعداد منابع خبری اینترنتی و محبوبیت آنها، کم‌کم روزنامه‌ها هم اقدام به راه‌اندازی سایت برای بازنشر نسخه الکترونیکی روزنامه‌های‌شان کردند. اما نکته جالب آن است که سایت روزنامه‌ها، در میان کم‌بازدیدترین منابع خبری ایران قرار دارند. روزنامه‌های ایرانی، به‌دلیل محدودیت قانونی تنها می‌توانند محتوای نسخه کاغذی خود را به صورت الکترونیک عرضه کنند و اگر روزنامه‌ای بخواهد همچون روزنامه‌های غربی اقدام به انتشار اخباری غیر از نسخه چاپی روزنامه کند، باید مجوز جداگانه‌ای برای فعالیت سایت خبری را هم از ارشاد دریافت کند. همان‌طور که دو روزنامه همشهری و جام‌جم، هم نسخه الکترونیک روزنامه‌شان را منتشر می‌کنند و هم علاوه برآن مطالب دیگری هم در سایت‌ها بازنشر می‌کنند. به‌همین‌دلیل هم در این گزارش، این دو روزنامه در زیرمجموعه سایت‌های خبری آورده شدند. همان‌طور که در این رده‌بندی مشاهده می‌کنید، روزنامه‌های دنیای اقتصاد، کیهان، شرق و ایران چهار روزنامه پربازدید در فضای خبری مجازی هستند که آمار آنها در فاصله زیادی از بازدیدهای خبرگزاری‌ها و سایت‌های خبری قرار دارد. ترافیک خبری و گرایش سیاسی یکی از معیارهای سنجش محبوبیت رسانه‌ها، میزان مخاطبان آنها و درمورد رسانه‌های مجازی، حجم کاربران آنهاست. اگرچه بر اساس بعضی نظریه‌های ارتباطی، مخاطبان اخبار رسانه‌هایی را دنبال می‌کنند که در راستای عقاید و گرایشات آنها باشد، اما دست‌کم برای تحلیل آمار مراجعان منابع خبری اینترنتی ایران نمی‌توان به این نظریه اکتفا کرد. همان‌طور که در این گزارش مشاهده می‌کنید، بیشتر رسانه‌های خبری آن لاین داخل ایران متعلق به طیف اصولگرای ایران هستند که بعضی از آنها از جمله پرمخاطب‌ترین رسانه‌های مجازی ایران محسوب می‌شوند. یکی از دلایل آمار بالای کاربران آنها را، علاوه بر مواردی همچون تداوم انتشار اخبار و جامعیت حوزه‌های تحت پوشش، می‌توان به نزدیکی آنها به مراکز قدرت عنوان کرد. به‌عنوان مثال دو خبرگزاری فارس یا تسنیم ، تابناک نزدیک به محسن رضایی یا مشرق از سایت‌های نزدیک به جبهه پایداری نه‌تنها به واسطه همین نزدیکی، بعضی اخبار را سریع‌تر روی خروجی خود قرار می‌دهند که در مواردی چنین سایت‌هایی منبع درز کردن بعضی اطلاعات به بیرون بوده‌اند. اصولا رویکرد حاکمیت با جریان‌ها و اتفاقات سیاسی مختلف را زودتر و واضح‌تر در این سایت‌ها می‌توان مشاهده کرد. روزنامه کیهان که در حال حاضر دومین روزنامه پربازدید ایران هم محسوب می‌شود، یک نمونه مناسب در این زمینه است. «حسین شریعتمداری» مدیرمسئول این روزنامه، نماینده ولی‌فقیه در موسسه کیهان هم هست. در واقع به‌دلیل آنکه او توسط آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب در این مقام منصوب شده، بسیاری در فضای پراستعاره‌ و پیچیده گفتمان سیاسی ایران، نوشته‌های این روزنامه را صدای واضح و بدون پرده حاکمیت می‌دانند. البته، اینکه این روزنامه تاچه‌حد صدای اصلی حاکمیت ایران است، نیاز به بررسی دیگری دارد.