تنگه هرمز دور زده می‌شود؟ / نقشه جدید عمان برای خلیج فارس

تنگه هرمز

اقتصاد‌آنلاین: گزارش الجزیره از تلاش مسقط برای تبدیل شدن به گذرگاه تجاری جایگزین در منطقه حکایت دارد.

یوسف البلوشی، رئیس شورای سیاست‌گذاری مسقط، با اشاره به تلاش عمان برای حفظ جریان تجارت منطقه‌ای گفت این کشور از موقعیت جغرافیایی و ظرفیت بنادر خود استفاده می‌کند تا به همسایگانش در خلیج فارس برای ادامه انتقال کالا کمک کند. البلوشی که در ناپل سخن می‌گفت، به کریدورهای سبز تجاری میان امارات متحده عربی و عمان اشاره کرد؛ مسیرهایی که با تسریع عبور محموله‌ها از مرز زمینی، امکان انتقال سریع‌تر کالا و اتصال آن به مسیرهای کشتیرانی را فراهم می‌کنند. او همچنین از انتقال محموله‌های عازم عربستان سعودی از طریق بنادر دقم و صحار نام برد.

این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که اختلال در تردد از تنگه هرمز، زنجیره تأمین و حمل‌ونقل دریایی در منطقه را با چالش روبه‌رو کرده و کشورهای حاشیه خلیج فارس را به جست‌وجوی مسیرهای جایگزین برای واردات و صادرات کالا واداشته است. در چنین شرایطی، موقعیت عمان به دلیل دسترسی به دریای عرب و اقیانوس هند و قرار گرفتن شماری از بنادر مهم آن در خارج از تنگه هرمز، اهمیت تازه‌ای پیدا کرده است.

کریدورهای سبز؛ مسیر زمینی عمان و امارات برای انتقال کالا

یکی از محورهای مهم اظهارات البلوشی، کریدورهای سبز تجاری میان عمان و امارات است. این مسیرها با ترکیب حمل‌ونقل زمینی و دریایی، امکان انتقال کالا از بنادر عمان به بازار امارات و دیگر کشورهای منطقه را فراهم می‌کنند. در تأیید عملیاتی شدن بخشی از این مسیرها، گروه لجستیکی اسیاد عمان در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد کریدور سبز تجاری میان بندر دقم و بندر خلیفه در ابوظبی وارد مرحله بهره‌برداری شده است.

بر اساس اعلام این شرکت، کالاهایی که از طریق دریا به بندر دقم می‌رسند، پس از تخلیه در پایانه کانتینری این بندر، از مسیر زمینی و با عبور از گذرگاه مرزی ختم‌الشکله به بندر خشک العین منتقل می‌شوند و سپس به بندر خلیفه در ابوظبی می‌رسند. از آنجا نیز امکان توزیع محموله‌ها در بازارهای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس فراهم می‌شود.

اسیاد اعلام کرده است که این مسیر محموله‌های هفتگی را جابه‌جا می‌کند و با هماهنگی گمرکی میان دو کشور، تشریفات عبور کالا و زمان توقف محموله‌ها در مرزها و پایانه‌های حمل‌ونقل کاهش می‌یابد. این شرکت همچنین از توسعه شبکه گسترده‌تری از مسیرهای تجاری عمان خبر داده است؛ شبکه‌ای که ارتباط بندر دقم با بازارهایی در قطر و عربستان سعودی و مسیرهای تجاری بندر صحار با دیگر بازارهای خلیج فارس را نیز شامل می‌شود.

چرا دقم و صحار برای تجارت منطقه اهمیت دارند؟

اهمیت این بنادر به موقعیت جغرافیایی عمان بازمی‌گردد. بندر دقم در ساحل دریای عرب و خارج از تنگه هرمز قرار دارد و بندر صحار نیز در ساحل دریای عمان واقع شده است. این موقعیت به عمان امکان می‌دهد در شرایط اختلال در عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، بخشی از ظرفیت انتقال و توزیع کالا را از مسیرهای دریایی و زمینی حفظ کند.

به این ترتیب، کشتی‌ها می‌توانند محموله‌های خود را در بنادر عمان تخلیه کنند و کالاها از طریق شبکه حمل‌ونقل زمینی به مقصد کشورهای منطقه برسند. این سازوکار به‌ویژه برای محموله‌های عازم امارات و عربستان اهمیت دارد؛ کشورهایی که در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی، به دنبال حفظ جریان واردات کالا و دسترسی به زنجیره‌های تأمین هستند.

گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) درباره اتصال تجاری در کریدور هند ـ خاورمیانه ـ اروپا نیز به مزیت جغرافیایی عمان اشاره کرده است. در این گزارش، دسترسی مستقیم عمان به اقیانوس هند، بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز، یک مزیت راهبردی برای توسعه ارتباطات تجاری این کشور معرفی شده است. بنادر صلاله، صحار و دقم نیز از زیرساخت‌های مهم عمان برای تقویت ارتباط با شبکه‌های حمل‌ونقل بین‌المللی به شمار می‌روند.

از سوی دیگر، گزارش‌های رسانه‌ای منطقه‌ای از جمله روزنامه نشنال امارات، به نقش کریدورهای زمینی و دریایی عمان در انتقال کالاهای ضروری و محموله‌های حساس به زمان، از جمله مواد غذایی، دارو و کالاهای صنعتی، اشاره کرده‌اند. این مسیرها می‌توانند بخشی از نیازهای وارداتی کشورهای منطقه را در شرایط اختلال در حمل‌ونقل دریایی تأمین کنند.

مسیرهای جایگزین تا چه اندازه می‌توانند جای تنگه هرمز را بگیرند؟

با وجود اهمیت این ابتکارها، مسیرهای زمینی و بنادر جایگزین را نباید معادل ظرفیت تنگه هرمز دانست. انتقال کالا از طریق بنادر عمان و سپس حمل جاده‌ای به کشورهای منطقه می‌تواند بخشی از اختلال در زنجیره تأمین را جبران کند، اما با محدودیت‌هایی از جمله ظرفیت پایانه‌ها، تعداد کامیون‌ها، هزینه حمل‌ونقل، تشریفات مرزی و زمان انتقال روبه‌رو است.

گزارش روزنامه نشنال امارات با استناد به داده‌های شرکت تحلیل حمل‌ونقل دریایی زنِتا، در مقطعی از بحران برآورد کرده بود که حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از تجارت منطقه از طریق پل‌های زمینی و مسیرهای جایگزین، از جمله عمان، امارات، جده و ترکیه، جابه‌جا می‌شود. این آمار نشان می‌دهد مسیرهای جایگزین توانسته‌اند بخشی از جریان تجارت را حفظ کنند، اما هنوز ظرفیت آن‌ها برای جایگزینی کامل مسیرهای دریایی کافی نیست.

از سوی دیگر، استفاده گسترده‌تر از مسیرهای زمینی به معنای افزایش هزینه حمل‌ونقل و نیاز به زیرساخت‌های بیشتر برای تخلیه، انبارداری، انتقال و توزیع کالا است. بنابراین، این مسیرها در کوتاه‌مدت بیشتر نقش مکمل و پشتیبان را دارند و نمی‌توانند به‌تنهایی جایگزین کامل تنگه هرمز شوند.

عمان؛ بازیگر تازه در معادلات لجستیکی خلیج فارس

آنچه از اظهارات یوسف البلوشی و برنامه‌های لجستیکی اعلام‌شده از سوی گروه اسیاد برمی‌آید، تلاش عمان برای تبدیل موقعیت جغرافیایی خود به یک مزیت اقتصادی و تجاری در شرایط بحران است.

مسقط با توسعه بنادر، تقویت ارتباطات زمینی با همسایگان و ایجاد مسیرهای ترکیبی حمل‌ونقل، می‌کوشد وابستگی تجارت منطقه به یک گذرگاه دریایی را کاهش دهد. این سیاست در کنار حفظ جریان انتقال کالا، می‌تواند جایگاه عمان را در شبکه حمل‌ونقل و تجارت کشورهای خلیج فارس تقویت کند.

با این حال، مسیرهای جدید هنوز جایگزین ظرفیت عظیم تنگه هرمز نیستند؛ بلکه راهکاری برای کاهش فشار ناشی از اختلال در این آبراه و ایجاد انعطاف بیشتر در زنجیره تأمین منطقه به شمار می‌روند. در واقع، بحران تنگه هرمز فرصتی برای عمان فراهم کرده است تا از یک موقعیت جغرافیایی ممتاز، نقشی فعال‌تر در معادلات اقتصادی و لجستیکی خلیج فارس بسازد.

منبع: الجزیره
x