چگونه راست افراطی در ایتالیا از حاشیه سیاست به قدرت بازگشت؟
اقتصادآنلاین: تجربه ایتالیا نشان داد ورود احزاب راست افراطی به دولت، لزوماً به معنای تغییر فوری نظام سیاسی نیست؛ اما میتواند بهتدریج مرز میان جریانهای افراطی و جریانهای اصلی سیاست را از میان ببرد.
گروه سیاسی؛ اروپا در حال تجربه تغییری سیاسی است که بیش از سه دهه پیش در ایتالیا آغاز شد؛ تغییری که طی آن احزاب راست افراطی، ابتدا با حمایت احزاب جریان اصلی وارد ائتلافهای دولتی شدند و سپس بهتدریج جایگاه خود را در ساختار سیاسی تثبیت کردند. الگویی که امروز در فرانسه، آلمان، بریتانیا و اسپانیا نیز قابل مشاهده است.
برلوسکونی؛ آغاز عادیسازی راست افراطی در ایتالیا
ایتالیا یکی از نخستین کشورهای اروپایی بود که امکان بازگشت نیروهای راست افراطی به ساختار قدرت را فراهم کرد. نقطه عطف این روند به سال ۱۹۹۴ بازمیگردد؛ زمانی که سیلویو برلوسکونی، سرمایهدار و غول رسانهای ایتالیا، برای تشکیل دولت و پیروزی در انتخابات با جریانهای راست افراطی ائتلاف کرد.
پس از جنگ جهانی دوم، سیاستمداران جریان اصلی ایتالیا عملاً توافقی نانوشته برای جلوگیری از بازگشت نیروهای سیاسی برخاسته از میراث موسولینی به قدرت داشتند. برلوسکونی با شکستن این توافق، یکی از مهمترین موانع سیاسی حضور راست افراطی در دولت را از میان برداشت.

او بعدها نیز آشکارا به نقش خود در این تحول اشاره کرد و گفت: «ما در سال ۱۹۹۴ آنها را وارد دولت کردیم و به آنها مشروعیت بخشیدیم.»
بااینحال، پیامد تصمیم او فراتر از تشکیل یک دولت بود. راست افراطی که پیشتر در حاشیه سیاست قرار داشت، در آن زمان امکان حضور در دولت، مشارکت در تصمیمگیری و تعامل با احزاب اصلی را پیدا کرده بود.
رومیسازی؛ چگونه راست افراطی از حاشیه به جریان اصلی رسید؟
خبرنگار نیویورکتایمز، برای توضیح این فرایند از اصطلاح «رومیسازی» استفاده میکند؛ مفهومی که به توانایی امپراتوری روم برای جذب و مهار نیروهای بیرونی از طریق معامله و ادغام در ساختار قدرت اشاره دارد. بر اساس این الگو، برلوسکونی تصور میکرد با وارد کردن نیروهای راست افراطی به دولت، میتواند آنها را در چارچوب قواعد سیاسی موجود مهار کند. اما این فرایند نتیجه دیگری نیز داشت: نیروهایی که زمانی غیرقابلقبول تلقی میشدند، بهتدریج به بخشی از ساختار سیاسی تبدیل شدند.
در دهههای پس از دولت کوتاهمدت برلوسکونی در سال ۱۹۹۴، رهبران نئوفاشیست حاضر در ائتلاف او تلاش کردند فاصله خود را با میراث موسولینی بیشتر کنند و هولوکاست را محکوم کردند. به این ترتیب، زمینه برای تغییر تصویر عمومی این جریانها و ورود تدریجی آنها به سیاست رسمی فراهم شد.
در واقع، ایتالیا به آزمایشگاهی سیاسی تبدیل شده بود که در آن احزاب و جریانهای جدید فرصت حضور در قدرت را پیدا میکردند، اما ساختارهای موجود اجازه نمیدادند هر تغییری به دگرگونی بنیادین نظام سیاسی منجر شود.
جورجیا ملونی؛ محصول نهایی یک تحول چنددههای
نقطه اوج این روند با ظهور جورجیا ملونی رقم خورد. او که در نوجوانی در فضای سیاسی نئوفاشیستی رشد کرده بود، بهتدریج مسیر خود را در سیاست ایتالیا طی کرد و سرانجام در سال ۲۰۲۲ به نخستوزیری رسید.
ملونی پیش از رسیدن به قدرت، تأکید داشت که رهبر یک حزب محافظهکار جریان اصلی است. او حتی در گفتوگویی با نیویورک تایمز، در پاسخ به پرسشی درباره میراث موسولینی، پذیرفت که دیکتاتور سابق ایتالیا برای کشور رهبر بدی بوده است.

ملونی در دوران نخستوزیری خود در سیاست مالی و خارجی عمدتاً در چارچوب محافظهکاری جریان اصلی باقی مانده و حمایت خود از اوکراین را حفظ کرده است. تلاش اولیه او برای تبدیل شدن به پل ارتباطی اروپا و دونالد ترامپ نیز به نتیجه نرسید و در نهایت، روابط خود را با اتحادیه اروپا حفظ کرد؛ نهادی که ایتالیا برای دریافت کمکهای مالی به آن وابسته است.
در همین حال، رابطه اتحادیه اروپا با ملونی نیز تغییر کرده است. نهادی که در ابتدا نسبت به قدرتگیری او نگران بود، بهتدریج او را بهعنوان شریکی سیاسی پذیرفت و حتی در موضوع مهاجرت به برخی مواضع او نزدیک شد.
الگوی ایتالیا؛ از فرانسه و آلمان تا اسپانیا
اهمیت تجربه ملونی برای اروپا در این است که او نشان داد یک جریان راستگرای دارای ریشههای نئوفاشیستی میتواند از طریق انتخابات به قدرت برسد، دولت تشکیل دهد و در نهایت از سوی ساختار سیاسی اروپا پذیرفته شود.
این تجربه برای احزاب مشابه در کشورهای دیگر نیز اهمیت پیدا کرده است. نیویورک تایمز از مارین لوپن در فرانسه، آلیس وایدل در آلمان و سانتیاگو آباسکال در اسپانیا بهعنوان چهرههایی نام میبرد که مسیر سیاسی آنها تا حدی از الگویی که ملونی تثبیت کرده، تأثیر پذیرفته است.
در فرانسه و آلمان احزاب راستگرا در سالهای اخیر تلاش کردهاند جایگاه خود را در ساختار سیاسی تثبیت کنند. موفقیت ملونی به این جریانها نشان داد که فاصله میان قرارگرفتن در حاشیه سیاست و اداره دولت لزوماً غیرقابل عبور نیست.
خطر اصلی؛ عادیشدن جریانهای افراطی در ساختار قدرت
ملونی اگرچه ایتالیا را به شیوهای آشکارا فاشیستی یا اقتدارگرایانه اداره نکرده است، اما حضور موفق او در رأس دولت، به جریانهایی که پیشتر افراطی و غیرقابلائتلاف تلقی میشدند، امکان داده است آینده سیاسی خود را متفاوت تصور کنند.
در این میان، یک تفاوت مهم نیز وجود دارد: ساختارهای سیاسی و نهادی ایتالیا محدودیتهایی دارند که ممکن است در کشورهای دیگر با همان شدت وجود نداشته باشند. بنابراین، الگوبرداری از تجربه ایتالیا لزوماً به معنای تکرار همان پیامدها نیست.
در نهایت، آنچه در حال شکلدادن به آینده سیاست اروپا است، صرفاً افزایش آرای احزاب راست افراطی نیست؛ بلکه عادیشدن حضور آنها در ائتلافهای حکومتی و تبدیلشدنشان به شرکای قابلقبول برای احزاب جریان اصلی است.
تجربه ایتالیا نشان میدهد گاهی یک تحول سیاسی نه با کنارزدن ساختار موجود، بلکه با ورود تدریجی به همان ساختار آغاز میشود؛ فرایندی که ممکن است در ابتدا با هدف مهار یک جریان صورت بگیرد، اما در بلندمدت به تثبیت و گسترش نفوذ آن منجر شود.