خسارت‌های پنهان باران در پایتخت | زنگ خطر برای پل صدر

مسکن و شهرسازی - بهشاد بهرامی: تخلیه نامناسب آب باران می‌تواند به لایه‌های زیرین معابر، تاسیسات زیرزمینی و سازه‌های شهری آسیب بزند. در میان این زیرساخت‌ها، وضعیت پل طبقاتی صدر نگرانی‌های ویژه‌ای ایجاد کرده است. مهناز محمودی زرندی، دانشیار گروه معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین درباره عملکرد نامناسب ناودان‌های این پل، تجمع آب روی پایه‌ها و خطر خوردگی آرماتور‌ها هشدار می‌دهد.

خسارت‌هایی که با خشک شدن خیابان تمام نمی‌شوند

با پایان بارندگی، بخش بزرگی از مشکلات ترافیکی تهران برطرف شد؛ اما آیا خسارت‌های باران هم به پایان رسیده است؟

محمودی زرندی معتقد است نباید به آب‌گرفتگی خیابان‌ها صرفا به‌عنوان یک مشکل ترافیکی نگاه کرد. به گفته او، تجمع آب‌های سطحی در مواردی می‌تواند به روسازی معابر، تاسیسات زیرزمینی، پی ساختمان‌ها و سازه‌های شهری مانند پل‌ها آسیب بزند.

یکی از این آسیب‌ها را شهروندان بار‌ها در خیابان‌های تهران دیده‌اند؛ چاله‌هایی که در سطح آسفالت ایجاد می‌شوند، بخش‌هایی از خیابان که نشست می‌کنند یا آسفالتی که پس از مدتی کوتاه تغییر شکل می‌دهد.

این استاد دانشگاه توضیح می‌دهد که اگر آب باران به لایه‌های زیرین آسفالت نفوذ کند و زهکشی مناسبی برای تخلیه آن وجود نداشته باشد، ظرفیت تحمل بار بستر راه کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، عبور مداوم خودرو‌ها می‌تواند به نشست‌های موضعی، ایجاد شیار و چاله در سطح معابر منجر شود.

به گفته محمودی زرندی، بخشی از هزینه‌های مکرر تعمیر معابر به همین مساله بازمی‌گردد؛ آب به‌درستی از سطح خیابان هدایت نمی‌شود و در نتیجه، لایه‌های زیرین راه آسیب می‌بینند. ترمیم سطح آسفالت نیز اگر با رفع مشکل زهکشی همراه نباشد، لزوما مانع تکرار آسیب نخواهد شد.

اما نگرانی این کارشناس تنها به آسفالت خیابان‌ها محدود نمی‌شود.

زنگ خطر برای پل صدر

پل طبقاتی صدر یکی از شریان‌های مهم ارتباطی شرق و غرب تهران است؛ پروژه‌ای که احداث آن هزینه زیادی به شهر تحمیل کرد و ساکنان مناطق اطراف نیز برای مدت طولانی با دشواری‌های ناشی از عملیات ساخت آن مواجه بودند.

اکنون، بیش از یک دهه پس از احداث این پل، محمودی زرندی درباره یکی از اجزای کمتر مورد توجه آن هشدار می‌دهد: سیستم جمع‌آوری و هدایت آب باران.

او در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین می‌گوید عملکرد ضعیف ناودان‌های پل صدر هنگام بارندگی برای شهروندانی که از زیر پل عبور می‌کنند، قابل مشاهده است.

به گفته این استاد دانشگاه، برخی از ناودان‌ها از محل اصلی خود خارج شده‌اند و اتصالات تعدادی از آنها نیز بر اثر ضربه و تکانه‌های سطح پل جدا شده است.

محمودی زرندی علاوه بر وضعیت اتصالات، درباره ظرفیت این ناودان‌ها نیز ابراز نگرانی می‌کند. به اعتقاد او، ابعاد ناودان‌ها برای انتقال حجم آب ناشی از بارش‌های متوسط تا شدید کافی نیست.

او معتقد است نحوه اجرای این تجهیزات این احتمال را مطرح می‌کند که سیستم هدایت آب‌های سطحی به شکل فعلی در طراحی اولیه پل پیش‌بینی نشده باشد.

پایه‌هایی که به تشت آب تبدیل می‌شوند

بخش مهم‌تر هشدار محمودی زرندی به اتفاقی مربوط می‌شود که هنگام بارندگی روی پایه‌های پل صدر رخ می‌دهد.

به گفته او، شکل بخش‌هایی از پایه‌های پل به‌گونه‌ای است که در صورت عملکرد نامناسب ناودان‌ها، آب در سطح وسیعی روی آنها جمع می‌شود و برای مدتی باقی می‌ماند.

او در توصیف این وضعیت می‌گوید: «پایه‌های پل مانند یک تشت می‌شوند که آب روی آنها باقی می‌ماند.»

به گفته این کارشناس، تجمع آب روی پایه‌ها از پنجره ساختمان‌های مجاور پل صدر نیز قابل مشاهده است.

ماندگاری آب روی اجزای بتنی، به‌ویژه اگر به‌صورت مکرر اتفاق بیفتد، می‌تواند شرایط را برای نفوذ رطوبت و عوامل خورنده فراهم کند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بخشی از اجزای فلزی سازه نیز در معرض مستقیم بارش قرار داشته باشند.

ماجرای پوشش‌های فلزی که برداشته شدند

محمودی زرندی همینطور به اتفاقی اشاره می‌کند که به گفته او، حدود شش تا هفت سال پیش در پل صدر رخ داده است.

او توضیح می‌دهد که سر تعدادی از آرماتور‌های پایه‌های پل در بخش نمای عرضی سازه قابل مشاهده است. این قسمت‌ها از زمان احداث پل با ورق‌های فلزی پوشانده شده بودند، اما حدود شش تا هفت سال پیش این پوشش‌ها برداشته شدند.

این استاد دانشگاه می‌گوید مشخص نیست ورق‌های فلزی به چه دلیلی برداشته شده‌اند؛ آیا سرقت شده‌اند یا پیمانکار به دلایلی آنها را حذف کرده است؟

آنچه به گفته او اهمیت دارد، قرار گرفتن سر آرماتور‌ها در معرض مستقیم هوا و بارندگی طی سال‌های گذشته است.

محمودی زرندی می‌گوید اکنون می‌توان نشانه‌هایی از تغییر رنگ و خوردگی را در این بخش‌ها مشاهده کرد.

کنار هم قرار گرفتن این دو مساله، یعنی تجمع مکرر آب روی پایه‌ها و قرار گرفتن بخش‌هایی از آرماتور‌ها در معرض رطوبت، از دلایل نگرانی او درباره دوام سازه پل صدر است.

خطری که ممکن است از بیرون دیده نشود

در سازه‌های بتن‌آرمه، بتن و میلگرد‌های فولادی در کنار یکدیگر بار‌های واردشده بر سازه را تحمل می‌کنند. خوردگی میلگرد‌ها می‌تواند به‌تدریج این همکاری را مختل کند.

محمودی زرندی توضیح می‌دهد که با خوردگی آرماتورها، سطح مقطع موثر آنها کاهش می‌یابد و در نتیجه ممکن است توانایی اجزای سازه برای تحمل نیرو و تغییر شکل کمتر شود.

از سوی دیگر، محصولات ناشی از خوردگی فولاد می‌توانند به بتن اطراف فشار وارد کنند و باعث ترک‌خوردگی یا جدا شدن بخش‌هایی از پوشش بتنی شوند.

به گفته او، نفوذ کلرید‌ها و کربناته شدن بتن از عواملی هستند که می‌توانند شرایط را برای آغاز خوردگی آرماتور‌ها فراهم کنند.

این کارشناس با اشاره به آلودگی هوای تهران، احتمال تاثیر بارش‌های اسیدی بر تشدید فرسودگی را نیز مطرح می‌کند؛ هرچند تاکید دارد که میزان اسیدیته باران تهران را نمی‌داند و ارزیابی این عامل نیازمند اندازه‌گیری است.

نگرانی دیگر محمودی زرندی این است که خوردگی آرماتور‌ها همیشه از بیرون قابل مشاهده نیست. ممکن است بخشی از فرآیند فرسودگی در داخل بتن اتفاق بیفتد، بدون آنکه شهروندان متوجه آن شوند.

پل صدر چقدر با خطر فاصله دارد؟

محمودی زرندی در توضیح اهمیت خوردگی به مطالعات اداره فدرال بزرگراه‌های آمریکا و پژوهش‌های منتشرشده درباره دوام سازه‌های بتن‌آرمه اشاره می‌کند.

او از بازه شش تا هشت‌ساله‌ای برای احتمال بروز مشکلات جدی ناشی از خوردگی در برخی عرشه‌های بتن‌آرمه صحبت می‌کند؛ بازه‌ای که به شرایط محیطی، شدت خوردگی و میزان مواجهه سازه با عوامل خورنده بستگی دارد.

با این حال، این استاد دانشگاه تاکید می‌کند که نمی‌توان زمان دقیقی برای بروز بحران شدید در سازه پل‌ها تعیین کرد.

به گفته محمودی زرندی، عملکرد سیستم زهکشی پل‌ها باید در بازدید‌های فنی دوره‌ای و به‌ویژه پیش از آغاز فصل‌های بارندگی بررسی شود.

هزینه نگهداری یا صورت‌حساب فرسودگی؟

هشدار درباره پل صدر یک جنبه اقتصادی نیز دارد. احداث زیرساخت‌های بزرگ شهری تنها بخشی از هزینه‌ای است که شهر برای بهره‌برداری از آنها می‌پردازد. بخش دیگر، هزینه نگهداری این زیرساخت‌ها در طول عمر آنهاست.

اگر یک مشکل نسبتا محدود در سیستم هدایت آب به‌موقع برطرف نشود و زمینه آسیب به اجزای اصلی سازه را فراهم کند، ابعاد هزینه‌های تعمیر نیز تغییر خواهد کرد.

در چنین شرایطی، مساله دیگر صرفا تعویض یا تعمیر چند ناودان نیست؛ ممکن است بررسی و ترمیم بخش‌هایی از سازه ضرورت پیدا کند.

همین تفاوت، اهمیت نگهداری پیشگیرانه را نشان می‌دهد. هزینه رسیدگی دوره‌ای به تجهیزات یک پل را باید در برابر هزینه احتمالی تعمیرات گسترده‌تر، محدودیت بهره‌برداری و کاهش عمر مفید آن سنجید.

تهران به سطوح اسفنجی نیاز دارد

محمودی زرندی معتقد است مدیریت رواناب‌های شهری نباید فقط به انتقال آب از خیابان‌ها به کانال‌های جمع‌آوری محدود شود.

او به تجربه استفاده از «سطوح اسفنجی» در برنامه‌ریزی شهری اشاره می‌کند؛ روشی که در آن بخشی از آب باران به‌جای ورود یک‌باره به شبکه زهکشی، در فضا‌های سبز، باغچه‌های بارانی، مخازن تأخیری و سطوح نفوذپذیر جمع‌آوری می‌شود.

این آب به‌تدریج تخلیه می‌شود و در نتیجه، فشار واردشده بر شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی هنگام بارش شدید کاهش می‌یابد.

به اعتقاد این استاد دانشگاه، یکی از ویژگی‌های شهر تاب‌آور این است که زیرساخت‌های آن پیش از وقوع بارندگی برای مدیریت حجم آب آماده شده باشند.

دو روز بارندگی تهران، هزینه‌های قابل مشاهده‌ای برای شهروندان داشت؛ از ساعت‌هایی که در ترافیک از دست رفت تا افزایش هزینه سفر‌های شهری. اما صورت‌حساب دیگری نیز ممکن است در ماه‌ها و سال‌های آینده به شهر تحمیل شود؛ هزینه فرسودگی زیرساخت‌هایی که آب به‌درستی از آنها تخلیه نمی‌شود.

در مورد پل صدر، اکنون پرسش مشخصی پیش روی مدیریت شهری قرار دارد: آخرین بررسی فنی سیستم زهکشی و وضعیت خوردگی اجزای سازه چه زمانی انجام شده و نتیجه آن چه بوده است؟