تاریخ ایران در محاصره باران/ کدام آثار در معرض خطرند؟
اقتصادآنلاین: با تشدید بارندگیها و احتمال طغیان رودخانهها، نگرانیها درباره آسیب به پلها و محوطههای تاریخی در چند استان کشور افزایش یافته است؛ هرچند تاکنون گزارشی از خسارت به آثار تاریخی لرستان، خوزستان، چهارمحالوبختیاری و ایلام اعلام نشده است.
بارندگیهای شدید، طغیان رودخانهها و جاری شدن سیلاب، همواره از جمله تهدیدهای جدی برای بناها، پلها و محوطههای تاریخی به شمار میروند؛ آثاری که گاه به دلیل قرار گرفتن در حاشیه رودخانهها، قرارگیری در مسیر آبراههها یا فرسودگی سازهای، در برابر تغییرات ناگهانی شرایط جوی آسیبپذیرند. بارش برف و باران، علاوهبر تشدید فرسایش و نفوذ رطوبت به ساختار بناها، میتواند با افزایش حجم روانآبها و انسداد مسیر عبور آب، زمینه تخریب بخشهایی از میراث تاریخی را فراهم کند.
سیلاب نوروز ۱۳۹۸ یکی از نمونههای جدی خسارت بلایای طبیعی به میراث تاریخی ایران بود؛ حادثهای که به گفته مسئولان وقت میراث فرهنگی، به ۷۳۰ اثر تاریخی در ۲۵ استان کشور آسیب وارد کرد.
در آن سیلاب، استان لرستان از جمله مناطق بهشدت آسیبدیده بود؛ بهطوریکه یکی از پایههای پل تاریخی کشکان فرو ریخت و پلهای گاومیشان، افرینه، گپ و شکسته نیز آسیب دیدند. همچنین بخشی از تپه پیرامونی قلعه فلکالافلاک دچار رانش شد و تعدادی از خانهها و بناهای تاریخی بروجرد خسارت دیدند. مدیرکل وقت میراث فرهنگی لرستان، خسارت واردشده به یادمانهای طبیعی و تاریخی این استان را بیش از ۷۰ میلیارد تومان اعلام کرده بود.
در خوزستان نیز پایگاههای جهانی شوش، چغازنبیل، هفتتپه و آسیابهای شوشتر در فهرست پایگاههای آسیبدیده قرار گرفتند و در گلستان، بافت تاریخی و دیوار بزرگ گرگان از جمله آثار متاثر از سیلاب بودند.
اکنون با تشدید بارندگیها و صدور هشدارهای هواشناسی در برخی استانها، بار دیگر نگرانیها درباره وضعیت پلها، بناها و محوطههای تاریخی در معرض خطر مطرح شده است؛ اینکه چه تمهیداتی برای پیشگیری از آسیبهای احتمالی اندیشیده شده، کدام آثار در معرض تهدید بیشتری قرار دارند و دستگاههای متولی تا چه اندازه برای مواجهه با شرایط بحرانی آمادگی دارند.
در همین راستا، ایسنا در گفتوگو با مدیران کل و میراث فرهنگی استانهای لرستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری و معاون میراث فرهنگی استان ایلام وضعیت آثار تاریخی این استانها و اقدامات انجامشده برای حفاظت از آنها در برابر بارندگیهای شدید و احتمال وقوع سیلاب را پیگیری کرده است.
سیدامین قاسمی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان، با اشاره به تمهیدات پیشبینیشده برای حفاظت از آثار تاریخی این استان در پی بارندگیهای اخیر، به ایسنا گفت: پیش از آغاز بارندگیها، دستگاههای مرتبط برای همکاری و همراهی با میراث فرهنگی در شرایط بحرانی و وضعیت قرمز آمادهباش شدند تا در صورت بروز شرایط اضطراری، اقدامات لازم را انجام دهند.
او با بیان اینکه پیش از شروع بارندگیها نیز اقدامات مرمتی اضطراری و پیشگیرانه در پلها و بناهای تاریخی در معرض خطر انجام شده است، افزود: نیروهای میراث فرهنگی در حال حاضر، آمادهباش هستند و بهصورت مستمر وضعیت آثار تاریخی را رصد میکنند. همچنین در بناهایی که احتمال نفوذ آب و آسیب ناشی از بارندگی وجود دارد، با استفاده از پوششهای پلاستیکی و تجهیزات و امکانات اولیه، اقدامات حفاظتی و عایقسازی انجام میشود تا از وارد شدن خسارت به این آثار جلوگیری شود.
قاسمی با اشاره به آسیبپذیری پلهای تاریخی لرستان در برابر بارندگیهای شدید و سیلابها گفت: از آنجا که بسیاری از این پلها از گذشته بر بستر رودخانهها ساخته شدهاند، در زمان وقوع سیلاب در معرض آسیب قرار میگیرند. برای نمونه، در سیلاب نوروز سال ۱۳۹۸، یکی از پایههای پل تاریخی کشکان دچار آسیب و تخریب شد. این اتفاق بخشی از تاریخچه این پل و تأثیر شرایط اقلیمی بر آن است که در آینده نیز در مستندات تاریخی این اثر ثبت خواهد شد.
مدیرکل میراث فرهنگی لرستان با تأکید بر اینکه برای پلهای تاریخی آسیبپذیر اقدامات اولیه و پیشگیرانه انجام شده است، ادامه داد: پل کشکان و پل سیمره از جمله پلهایی هستند که در معرض خطر آسیب ناشی از طغیان رودخانهها قرار دارند، اما تا جایی که امکانپذیر بوده، اقدامات لازم برای استحکامبخشی و مرمت اضطراری آنها انجام شده است.
او درباره وضعیت پل تاریخی پلدختر نیز توضیح داد: این پل در مقایسه با پل کشکان و پل سیمره در معرض آسیب جدی قرار ندارد و اقدامات مرمت اضطراری و استحکامبخشی موردنیاز نیز برای آن انجام شده است.
قاسمی با اشاره به بازدیدهای میدانی از برخی آثار تاریخی این استان در پی بارشهای سیلآسا، اظهار کرد: تاکنون گزارشی مبنی بر بروز آسیب یا خرابی در آثار تاریخی لرستان بر اثر بارندگیهای اخیر به ما نرسیده است و خوشبختانه تا این لحظه مشکل خاصی در این زمینه نداشتهایم.
همچنین محمد جوروند، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خوزستان، با اشاره به اقدامات انجامشده برای حفاظت از بناها و محوطههای تاریخی استان در برابر بارندگیهای شدید و احتمال طغیان رودخانهها، به ایسنا گفت: در این مدت، پایش بناها و محوطههای تاریخی استان با تمرکز بر نقاط آسیبپذیر انجام شده است تا مشخص شود کدام آثار بیشتر در معرض خطر قرار دارند و به چه اقداماتی از جمله مرمت و استحکامبخشی نیاز دارند. همچنین اطلاعات مربوط به وضعیت این آثار و نقاط پرخطر به وزارت میراث فرهنگی منعکس شده است.
او با بیان اینکه در یکی دو سال اخیر تلاش شده است مرمت آثار تاریخی آسیبپذیر با جدیت بیشتری دنبال شود، افزود: برای نمونه، بنای تاریخی یعقوب لیث به دلیل وضعیت نامناسب گنبد و سقف، در معرض خطر قرار داشت که مرمت و استحکامبخشی مناسبی در آن انجام شد. تلاش ما این بوده است که پیش از بروز شرایط بحرانی، آثار نیازمند مرمت شناسایی و اقدامات لازم برای حفاظت از آنها انجام شود.
جوروند با اشاره به آمادهباش نیروهای میراث فرهنگی در استان خوزستان ادامه داد: در حال حاضر به همه همکاران در پایگاههای جهانی، سایر پایگاههای میراثی و محوطههای تاریخی شهرستانها اعلام آمادهباش شده است تا پایش آثار بهصورت مستمر ادامه داشته باشد و در صورت مشاهده هرگونه نشانه خطر، اقدامات لازم در سریعترین زمان ممکن انجام شود.
مدیرکل میراث فرهنگی خوزستان با اشاره به حجم پروژههای مرمتی اجراشده در سال گذشته گفت: در این مدت ۴۲ پروژه مرمتی اجرا کردیم که بخش مهمی از آنها مربوط به آثاری بود که در معرض خطر قرار داشتند. علاوه بر این، نزدیک به ۵۰ پروژه نیز در حوزه زیرساختهای گردشگری انجام شد؛ چراکه برخی از زیرساختهایی که در سالهای گذشته ایجاد شده بودند، بهتدریج دچار فرسودگی و آسیب شده و نیاز به بازسازی داشتند.
او برای توضیح این اقدامات به برخی از زیرساختهای گردشگری در استان اشاره کرد و افزود: برای نمونه، بخشی از زیرساختهای گردشگری در محدوده جزیره صراخیه شادگان و همچنین روستای عطیش، رودخانه شاوور و برخی دیگر از مناطق گردشگری که در سالهای گذشته ایجاد شده و بهمرور دچار فرسودگی شده بودند، بازسازی و نوسازی شدند.
جوروند در پاسخ به پرسشی درباره محوطههای تاریخی که در معرض خطر بارندگی و طغیان رودخانهها قرار دارند، توضیح داد: محوطههایی مانند جوبجی رامهرمز، دژ تاریخی ارجان و محوطه کرخه و شوش، به دلیل قرارگیری در زمینهای مسطح و فاصله از رودخانهها، در مقایسه با برخی دیگر از آثار با خطر فرسایش کمتری مواجه هستند. نگرانی اصلی ما بیشتر متوجه بافتهای تاریخی شهرها و بناهای واقع در این محدودههاست.
او با اشاره به وجود بافتهای تاریخی در چند شهر استان از جمله دزفول، شوشتر، اهواز، مسجدسلیمان و آبادان گفت: این بافتها بهصورت مستمر پایش شدهاند و در نقاطی که احتمال آسیبدیدگی وجود داشته، اقدامات لازم برای پیگیری مرمت انجام شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی خوزستان در ادامه به چند بنای تاریخی در معرض خطر اشاره کرد و افزود: برای نمونه، کوشک حمیدیه و بنای سهگوش دانشکده ادبیات اهواز از جمله بناهایی بودند که وضعیت آنها نیازمند رسیدگی بود. در مورد کوشک حمیدیه، سازمان آب و برق استان را ملزم به انجام مرمت کردیم و این اقدامات در حال انجام است. همچنین دانشگاه شهید چمران اهواز نیز برای مرمت بنای سهگوش دانشکده ادبیات ملزم شده و عملیات مرمت آن در حال پیگیری است.
او با بیان اینکه پیگیری وضعیت بناهای متعلق به بخش خصوصی نیز در دستور کار قرار دارد، اظهار کرد: درباره این بناها نیز مکاتبات لازم انجام شده و مالکان برای مرمت و جلوگیری از تخریب ملزم شدهاند. اداره میراث فرهنگی نیز بر روند انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی نظارت دارد تا این آثار در اثر بیتوجهی یا شرایط جوی دچار آسیب و خرابی نشوند.
جوروند با اشاره به وضعیت آثار تاریخی استان در پی بارندگیهای اخیر گفت: خوشبختانه تاکنون گزارشی از آسیبدیدگی یا تخریب آثار تاریخی استان دریافت نکردهایم.
در ادامه، حیدر صادقی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی چهارمحال و بختیاری، با اشاره به تمهیدات پیشبینیشده برای حفاظت از بناها و محوطههای تاریخی استان در پی هشدارهای هواشناسی و احتمال وقوع سیلاب، اظهار کرد: پیش از آغاز بارندگیها و با دریافت هشدارهای وزارت میراث فرهنگی، سازمان هواشناسی و سایر دستگاههای مرتبط، گروههایی برای پایش وضعیت بناها و محوطههای تاریخی استان تشکیل شدند.
او با بیان اینکه خوشبختانه در بررسیهای انجامشده هیچیک از بناهای تاریخی استان در وضعیت اضطراری قرار نداشتهاند، افزود: بخش عمده بناهای تاریخی در اختیار ادارهکل میراث فرهنگی نیستند و کمتر از پنج درصد آنها تحت مدیریت مستقیم این ادارهکل قرار دارند. با این حال، بناهایی که نیازمند توجه ویژه بودند، از جمله از نظر باز بودن مسیر آبروها، وضعیت ایزوگام و پایداری کلی سازه، توسط گروههای میراث فرهنگی بازدید شدند. همچنین مکاتبات لازم با دستگاههای متولی انجام شده و گروههای شهرستانی نیز وضعیت محوطهها، بافتها و بناهای تاریخی را بررسی کردهاند.
صادقی با تأکید بر اینکه نبود شرایط اضطراری در بناها به معنای مصون بودن آنها از خطر سیلاب نیست، ادامه داد: بر اساس بازدیدهای انجامشده، پلهای تاریخی و سایر بناهای تاریخی استان از پایداری نسبی و استحکام لازم برخوردارند، اما در صورت قرار گرفتن در مسیر جریان سیلاب، احتمال آسیبدیدگی آنها وجود دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری با اشاره به وضعیت بافت تاریخی سرآقاسید گفت: این بافت به دلیل شرایط توپوگرافی منطقه و مسیرهای عبور آب، بهطور کلی در معرض خطر سیلاب قرار دارد. از چند ماه پیش عملیات مرمتهای اضطراری در این بافت با مشارکت مردم و از محل اعتبارات ملی آغاز شد و تعدادی از خانههای نیازمند رسیدگی، اقدامات حفاظتی و مرمتی اولیه را دریافت کردند.
او با اشاره به تصاویر و گزارشهای دریافتی از محدوده بالادست روستای سرآقاسید اظهار کرد: مسیرهای بالادست ظاهراً بر اثر بارندگی و بارش برف پرآب شدهاند و احتمال وقوع سیلاب در این بافت وجود دارد. هرچند تاکنون اتفاق خاصی گزارش نشده، اما خطر آسیبدیدگی بناها و بافت تاریخی در صورت ورود سیلاب همچنان وجود دارد.
صادقی با بیان اینکه هماهنگیهایی با شرکت آب منطقهای و سایر نهادهای مسئول برای مدیریت جریان آب انجام شده است، افزود: تلاش شده است مسیر مطمئنی برای عبور سیلاب ایجاد شود تا احتمال ورود آب و آسیب به آثار تاریخی کاهش یابد.
او در ادامه درباره وضعیت پلهای تاریخی استان از جمله پل بن، پل هوره و پل سامان نیز گفت: این پلها بر اساس بازدیدهای انجامشده از ایمنی و استحکام لازم برخوردارند، اما یکی از نگرانیهای جدی در زمان وقوع سیلاب، احتمال مسدود شدن دهانه پلها بر اثر ورود سنگ، درخت و سایر موادی است که جریان آب با خود حمل میکند.
مدیرکل میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری افزود: به همین دلیل، بار دیگر به همکاران و مسئولان مرتبط تأکید کردهایم که وضعیت دهانه پلها را بهدقت بررسی کنند؛ چراکه اگر سنگ، درخت یا سایر مواد همراه سیلاب موجب گرفتگی موضعی دهانهها شود و آب نتواند بهدرستی از زیر پل عبور کند، احتمال وارد شدن آسیب به سازه وجود دارد. با این حال، تاکنون گزارشی از بروز چنین مشکلی در پلهای تاریخی استان دریافت نکردهایم.
صادقی با تأکید دوباره بر ضرورت توجه فوری به وضعیت بافت تاریخی سرآقاسید گفت: بر اساس تماسهایی که با دهیاری داشتهایم، به دلیل بارش برف و شدت بارندگیها، مسیر دسترسی به روستا مسدود شده است. از این رو، از اداره راهداری و مسئولان شهرستان درخواست داریم با قید فوریت برای بازگشایی این مسیر اقدام کنند تا امکان دسترسی و رسیدگی به وضعیت این بافت تاریخی فراهم شود. امیدواریم بارندگیها بدون وارد شدن خسارت به بناها و آثار تاریخی استان سپری شود.
همچنین، رائد ناصریفر، معاون میراث فرهنگی استان ایلام، با اشاره به اقدامات پیشگیرانه برای حفاظت از بناها و محوطههای تاریخی این استان در برابر بارندگیهای شدید و احتمال وقوع سیلاب، به ایسنا گفت: با توجه به پیشبینی این شرایط جوی و وقوع پدیده النینو، از چند ماه قبل تمهیدات لازم برای حفاظت از آثار تاریخی در دستور کار قرار گرفت و مکاتباتی با مدیران شهرستانها انجام شد تا آثار در معرض خطر شناسایی و وضعیت آنها بررسی شود.
او با بیان اینکه شهرستانها فهرست آثار آسیبپذیر را به ادارهکل میراث فرهنگی اعلام کردند، افزود: پس از دریافت این اطلاعات، برای آثاری که نیازمند مرمت اضطراری بودند، درخواست اعتبار به وزارت میراث فرهنگی ارسال شد و بخشی از اقدامات حفاظتی نیز با تأمین اعتبار و امکانات انجام گرفت.
ناصریفر ادامه داد: در برخی بناها اقداماتی مانند تعویض ناودانها، اصلاح مسیرهای خروج آب و عایقکاری پشتبامها با ایزوگام انجام شد تا از نفوذ آب باران و آسیب به ساختار بناها جلوگیری شود. همچنین در محوطههای تاریخی که احتمال آبگرفتگی در آنها وجود داشت، ایجاد کانالهای انحرافی و مسیرهای خروج آب در دستور کار قرار گرفت. در برخی نقاط نیز پیشتر عملیات گابیونبندی برای کنترل جریان سیلاب و جلوگیری از ورود آن به محدوده آثار انجام شده بود.
معاون میراث فرهنگی ایلام با اشاره به اقدامات حفاظتی در قلعه والی و کاخ فلاحتی گفت: مرمت این دو بنای تاریخی بهطور کامل انجام شده است. در قلعه والی، کانال خروجی آب احداث شد تا آب بارندگی بهدرستی از محدوده بنا خارج شود. در کاخ فلاحتی نیز سقف شیروانی و ناودانها مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفتند و بخشهای نیازمند مرمت، تعمیر و ناودانهای جدید نصب شدند.
او با اشاره به وضعیت یکی از بناهای تاریخی نیازمند مرمت اضطراری در استان ایلام اظهار کرد: بنای منسوب به امامزاده مهدی صالح، از آثار دوره سلجوقی، به اعتبار و رسیدگی ویژه نیاز دارد. اقدامات اولیه برای حفاظت از این بنا انجام شده و وزارت میراث فرهنگی نیز با قرار گرفتن آن در فهرست پروژههای مرمت اضطراری موافقت کرده است تا در ادامه، عملیات مرمت و استحکامبخشی آن بهعنوان یک پروژه ویژه با سرعت بیشتری انجام شود.
ناصریفر درباره وضعیت پلها و محوطههای تاریخی استان ایلام نیز گفت: پلهای شاخص استان از جمله پل گاومیشان، پیش از این تحت عملیات مرمت و استحکامبخشی قرار گرفتهاند و اقدامات لازم برای تقویت پایههای آنها انجام شده است. همچنین پلها و آثار تاریخی محدوده دهلران، از جمله آثار واقع در منطقه هفتکده، در برنامه اقدامات پیشگیرانه قرار داشتهاند.
او با بیان اینکه اقدامات حفاظتی محدود به چند اثر شاخص نبوده و در شهرستانهای مختلف دنبال شده است، افزود: تلاش کردیم پیش از آغاز بارندگیها، وضعیت سقف، ناودانها و مسیرهای خروج آب بناهای تاریخی بررسی و در صورت نیاز اصلاح شود تا آثار در برابر بارشهای شدید آمادگی بیشتری داشته باشند.
معاون میراث فرهنگی ایلام با اشاره به وضعیت آثار تاریخی استان ایلام پس از بارندگیهای اخیر گفت: خوشبختانه تاکنون گزارشی از تخریب یا آسیبدیدگی آثار تاریخی استان از سوی شهرستانها دریافت نکردهایم و در بارندگیهای اخیر نیز هیچیک از بناها و محوطههای تاریخی استان دچار مشکل نشدهاند.
سرهنگ آیت احمدی، فرمانده یگان حفاظت میراثفرهنگی نیز با تاکید بر اهمیت حفاظت از بناهای تاریخی در شرایط جوی، گفت: یگان حفاظت میراثفرهنگی در تمامی برنامهها و عملیاتها، طرحهای مشخصی دارد و در راستای مقابله با حوادث جوی نیز اولین اولویت ما شناسایی و احصای آثار و بناهای پرخطر است. از آنجایی که بناهای تاریخی ما احتمالا در معرض آسیب و مخاطرات ناشی از تغییرات جوی قرار دارند، لذا اقدامات پیشگیرانه از طریق گشتهای مشخص، اولویت اصلی ماست.
فرمانده یگان حفاظت میراثفرهنگی افزود: هدف از این گشتهای پیشگیرانه، ورود سریع نیروها به صحنه در صورت بروز حادثه است. ما از طریق ابلاغیههایی که به سطح استانها ارسال میکنیم، آمادگی عملیاتی را در تمام مناطق، از جمله مناظر تاریخی، افزایش میدهیم.
او در ادامه به تبیین رویکرد عملیاتی یگان پرداخت و گفت: تجربه نشان داده است که در صورت بروز ناگهانی حوادث، خطر تخریب و پخش شدن بقایای آثار در جغرافیای منطقه بسیار بالاست. به همین دلیل، ما بخشی را تحت عنوان حفاظت اضطراری تعریف کردهایم که در آن، ورود سریع و اقدامات عملیاتی در مجموعههای تاریخی برای جلوگیری از خسارت، به شدت مورد تأکید است.
سرهنگ احمدی با اشاره به ماهیت همکاریهای این یگان، تأکید کرد که پیشگیری از حوادث، یک فعالیت بینبخشی و برونبخشی است. ما در راستای پیشگیری از حوادث، با تمامی دستگاههای اجرایی از جمله آتشنشانی، نیروهای امدادی و سایر نهادهای مرتبط همکاری نزدیک داریم تا در زمان بحران، هماهنگی کامل صورت گیرد.
او همچنین از برنامههای تمرینی یگان خبر داد و افزود: ما بر اساس دستورالعملهای ابلاغی، آمادگی خود را در زمانهای بحران مانند حوادث جوی ناگهانی اعلام میکنیم. ما منتظر وقوع حادثه نمیمانیم، بلکه از قبل برنامهریزی میکنیم. در این راستا، سالانه دو مرتبه مانورهای عملیاتی در قالب سناریوهای مختلف از جمله وقوع توفان، سیل، آتشسوزی و سایر حوادث طبیعی برگزار میکنیم تا سطح آمادگی نیروهایمان تضمین شود.
سرهنگ احمدی در پاسخ به این پرسش که آیا در بارشهای اخیر تاکنون گزارشی مبنی بر آسیب به بناهای تاریخی رسیده است یا خیر، اظهار کرد: خوشبختانه تاکنون هیچ گزارشی مبنی بر آسیب به آثار تاریخی ثبت نشده است، اما با این حال نیروهای ما در وضعیت آمادگی کامل و عملیاتی قرار دارند.
اظهارات این مسئولان میراث فرهنگی هرچند نشان میدهد که بخشی از اقدامات انجامشده در روزهای اخیر بر پایش آثار، اصلاح مسیرهای خروج آب، مرمت اضطراری و آمادهباش نیروها متمرکز بوده است، اما با این حال، قرار گرفتن برخی پلها و بناهای تاریخی در حاشیه رودخانهها و مسیرهای عبور سیلاب، همچنان آنها را در برابر طغیان رودخانهها آسیبپذیر میکند.