راه‌های توسعه درآمد‌های غیرهوانوردی | ضرورت گذار فرودگاه‌ها از اقتصاد پروازمحور

ناصر آقایی، کارشناس ارشد هوانوردی و اقتصاد فرودگاهی با مدرک دکتری مدیریت بازرگانی، فرودگاه‌ها در شرایط پساجنگ نباید صرفاً در انتظار بازگشت پرواز‌ها باشند؛ بلکه باید از ظرفیت‌های زیرساختی، اراضی، تأسیسات و موقعیت جغرافیایی خود برای ایجاد جریان‌های درآمدی مستقل و پایدار استفاده کنند.

تجربه فرودگاه‌های پیشرفته جهان نشان می‌دهد که درآمد‌های غیرهوانوردی (Non-Aeronautical Revenue) به یکی از ارکان اصلی پایداری اقتصادی فرودگاه‌ها تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که سهم این درآمد‌ها در فرودگاه‌هایی نظیر چانگی سنگاپور به حدود ۶۰ درصد و در فرودگاه‌های اینچئون و آکلند به حدود ۵۰ درصد می‌رسد.

در ادامه حتما بخوانید:

هک شدن اطلاعات مسافران یک شرکت هواپیمایی / ماجرا چیست؟

هواپیمای ساخت ایران به ایستگاه آخر رسید / شرط صدور مجوز پرواز چیست؟

این تجربه برای فرودگاه‌های کشور، به‌ویژه در دوران پساجنگ، یک پیام راهبردی دارد: پایداری اقتصادی فرودگاه نباید صرفاً به استمرار عملیات پروازی وابسته باشد.

برای تحقق این هدف، پیشنهاد می‌شود برنامه توسعه اقتصادی فرودگاه‌های کشور در قالب یک راهبرد یکپارچه و با محوریت ایجاد «مناطق اقتصادی فرودگاهی» (Airport Economic Zone) در دستور کار قرار گیرد.

۱. فعال‌سازی ظرفیت‌های اقتصادی موجود

نخستین گام، شناسایی و بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت‌های بالفعل فرودگاه‌هاست. این ظرفیت‌ها شامل فضا‌های تجاری و خدماتی، اراضی مستعد سرمایه‌گذاری، پارکینگ‌ها، انبارها، سوله‌ها و زیرساخت‌های موجود است.

در این مرحله، توسعه خرده‌فروشی و فروشگاه‌های زنجیره‌ای، مراکز خدمات رفاهی، پارکینگ‌های تجاری، انبارداری و لجستیک، جایگاه‌های سوخت و خدمات جاده‌ای باید در اولویت قرار گیرند.

مزیت این پروژه‌ها، امکان اجرا در بازه زمانی کوتاه‌تر، نیاز کمتر به سرمایه‌گذاری زیرساختی جدید و قابلیت ایجاد جریان نقدینگی حتی در شرایط محدودیت یا توقف پروازهاست.

۲. تدوین برنامه توسعه اقتصادی اختصاصی برای هر فرودگاه

توسعه اقتصادی نباید با یک نسخه واحد برای تمام فرودگاه‌ها دنبال شود. هر فرودگاه باید بر اساس موقعیت جغرافیایی، وسعت اراضی، دسترسی‌های جاده‌ای، ظرفیت زیرساختی و بازار منطقه‌ای خود، دارای برنامه تجاری اختصاصی باشد.

بر این اساس، فرودگاه‌های دارای ظرفیت لجستیکی می‌توانند به سمت توسعه مراکز بار، انبارداری و توزیع کالا حرکت کنند؛ فرودگاه‌های مستعد تجاری، میزبان مراکز خرید و خدماتی شوند و فرودگاه‌های برخوردار از اراضی مناسب، زمینه ایجاد شهرک‌های تجاری، پارک‌های فناوری و مجموعه‌های اقامتی و گردشگری را فراهم کنند.

۳. اولویت‌بندی پروژه‌ها در دو افق زمانی

افق کوتاه‌مدت (۶ تا ۱۲ ماه): تمرکز بر پروژه‌های زودبازده و کم‌هزینه‌تر، شامل توسعه فضا‌های تجاری، انبارداری، لجستیک، پارکینگ، بازار‌های موقت و مراکز خدمات رفاهی.

افق میان‌مدت و بلندمدت: حرکت به سمت ایجاد مراکز لجستیکی بزرگ، شهرک‌های تجاری، پارک‌های فناوری، مراکز نمایشگاهی و توسعه مفهوم Airport City و در مراحل پیشرفته‌تر Aerotropolis.

نکته مهم آن است که پروژه‌های بلندمدت باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که با بازگشت عملیات پروازی نیز به فعالیت اقتصادی خود ادامه دهند و به منابع درآمدی پایدار تبدیل شوند.

۴. تغییر رویکرد تأمین مالی و جذب سرمایه‌گذاری

با توجه به محدودیت منابع مالی دولت، توسعه فعالیت‌های غیرهوانوردی باید عمدتاً بر مشارکت با بخش خصوصی استوار باشد. استفاده از مدل‌های سرمایه‌گذاری PPP، BOT، BOO، واگذاری بهره‌برداری تجاری فضا‌ها و اراضی در قالب قرارداد‌های بلندمدت و تعریف پروژه‌های دارای توجیه اقتصادی، می‌تواند زمینه جذب سرمایه و کاهش فشار مالی بر منابع دولتی را فراهم کند.

در این مسیر، شرکت فرودگاه‌ها و فرودگاه‌های مستقل باید از نقش صرفاً بهره‌بردار زیرساخت، به نقش توسعه‌دهنده و راهبر اقتصادی ظرفیت‌های فرودگاهی حرکت کنند.

۵. ایجاد نظام اجرایی و پایش عملکرد

برای عملیاتی شدن این راهبرد، تشکیل کارگروه توسعه اقتصادی در سطح شرکت فرودگاه‌ها و فرودگاه‌های منتخب، تهیه اطلس فرصت‌های سرمایه‌گذاری هر فرودگاه، تدوین بسته‌های آماده سرمایه‌گذاری و تعیین اهداف سالانه درآمد‌های غیرهوانوردی ضروری است.

همچنین سهم درآمد‌های غیرهوانوردی از کل درآمد، میزان سرمایه جذب‌شده، تعداد پروژه‌های به بهره‌برداری رسیده و درآمد حاصل از هر مترمربع فضای تجاری و اقتصادی باید به‌عنوان شاخص‌های اصلی ارزیابی عملکرد مورد پایش قرار گیرند.

جمع‌بندی

دوران پساجنگ می‌تواند فرصتی برای بازنگری در الگوی اقتصادی فرودگاه‌های کشور باشد. عبور از اقتصاد صرفاً پروازمحور و حرکت به سمت اقتصاد چندمنظوره فرودگاهی، نه‌تنها تاب‌آوری مالی فرودگاه‌ها را در برابر بحران‌ها افزایش می‌دهد، بلکه زمینه‌ساز توسعه اقتصادی مناطق پیرامونی و افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری در صنعت هوانوردی کشور خواهد بود.

فرودگاه آینده، صرفاً محل نشست و برخاست هواپیما نیست؛ یک بنگاه اقتصادی چندمنظوره و پیشران توسعه منطقه‌ای است.