از بحران معیشت تا سقوط رهبر صربستان | نسل زد اروپا چه می‌خواهد؟

اقتصادجهان؛ موج تازه اعتراضات موسوم به «نسل زد» در اروپا، شکاف میان نسل جوان و ساختارهای سیاسی و اقتصادی حاکم را آشکارتر کرده است. افزایش هزینه‌های زندگی، دشواری دسترسی به مسکن، فرصت‌های شغلی محدود، وضعیت نامناسب مدارس و نارضایتی از فساد، از جمله عواملی هستند که جوانان را در کشورهای مختلف به خیابان کشانده‌اند. این اعتراضات که پیش‌تر در کشورهایی مانند بنگلادش، نپال و هند نیز به یکی از محورهای تحولات سیاسی تبدیل شده بود، اکنون در اروپا گسترش یافته و در برخی کشورها به درگیری با نیروهای پلیس و آسیب دیدن اموال عمومی و خصوصی منجر شده است.

از پاریس تا بلگراد؛ نسلی که می‌گوید صدایش شنیده نمی‌شود

مایا گوردل، دانشجوی ۱۹ ساله در بروکسل، پشت میزی نشسته و شعارهایی علیه حاکمان کشورش می‌نویسد. یکی از این شعارها چنین است: «اگر ما بسوزیم، شما هم با ما می‌سوزید!» این جمله که از فیلم «بازی‌های گرسنگی» محصول سال ۲۰۱۲ گرفته شده، به نمادی برای بسیاری از جنبش‌های جوانان در سراسر جهان تبدیل شده و خشم، سرخوردگی و تمایل به تغییر را در میان معترضان نسل Z بازتاب می‌دهد.

از حومه پاریس تا میدان‌های بلگراد، هزاران نفر به خیابان‌ها آمده‌اند. اگرچه خواسته‌های معترضان در کشورهای مختلف یکسان نیست، اما نارضایتی از وضعیت نامناسب مدارس، کمبود فرصت‌های اقتصادی، افزایش هزینه‌های زندگی، بحران مسکن، فساد و احساس نادیده گرفته شدن از سوی مسئولان، در اغلب این اعتراضات مشترک است.

در برخی موارد، اعتراضات به خشونت کشیده شده است. در هفته‌های اخیر، هزاران مغازه در فرانسه آسیب دیده یا غارت شده‌اند و پلیس برای متفرق کردن معترضان از نارنجک‌های صوتی و خودروهای آب‌پاش استفاده کرده است.

با این حال، اعتراضات در صربستان به تحولی سیاسی انجامید که برای جنبش‌های اعتراضی دیگر کشورهای اروپایی اهمیت ویژه‌ای دارد. جنبش دانشجویی این کشور پس از نزدیک به دو سال تظاهرات علیه فساد ادراک‌شده و آنچه معترضان گرایش‌های اقتدارگرایانه می‌دانستند، در انتخابات آخر هفته گذشته به شکست الکساندر ووچیچ، رهبر دیرینه صربستان، کمک کرد.

استاشا پیلتِیچ، یکی از دانشجویان معترض، درباره این تحول گفت: «وقتی از خواب بیدار شدیم، نخستین احساسی که داشتیم قطعاً آسودگی و آزادی بود. شخصاً احساس پیروزی می‌کنم. احساس می‌کنم سرانجام از مرحله اعتراض به مرحله پذیرش مسئولیت رسیده‌ایم.»

بحران اقتصادی و آینده مبهم؛ چرا جوانان اروپا خشمگین‌اند؟

نارضایتی جوانان تنها به مسائل سیاسی محدود نیست و مشکلات اقتصادی و نگرانی درباره آینده شغلی و معیشتی، نقش مهمی در شکل‌گیری اعتراضات داشته است. کیارا، دانشجو در میلان، شهری که در هفته‌های اخیر شاهد اعتراضات بوده، معتقد است مشارکت در جنبش‌های خودجوش مردمی اهمیت زیادی دارد. او می‌گوید: «ضروری است در جنبش‌های خودجوش مردم شرکت کنیم؛ جنبش‌هایی که از انفجاری از خشم متولد شدند و امکان اقدام جمعی را فراهم کردند.»

به گفته او، بزرگ‌ترین آسیبی که طبقه حاکم ایتالیا به نسلش وارد کرده، از بین بردن توانایی تصور کردن آینده و رؤیاپردازی است.

کیارا توضیح می‌دهد که دانشجویان ایتالیایی با شرایطی مواجه‌اند که در آن مدارس با کمبود معلم و ساختمان‌های فرسوده روبه‌رو هستند. در همین حال، چشم‌انداز ورود به بازار کار نیز برای بسیاری از جوانان امیدوارکننده نیست. آن‌ها با احتمال اشتغال در مشاغلی با دستمزد پایین، حتی با وجود برخورداری از مدرک تحصیلی، و زندگی در خانه‌هایی کوچک و بیش از حد گران مواجه‌اند؛ خانه‌هایی که ممکن است دور از شهری قرار داشته باشند که می‌خواهند در آن زندگی کنند.

اعتراضات نسل زد در سال‌های اخیر در نقاط مختلف جهان به تحولات سیاسی و اجتماعی دامن زده است. نسلی که تقریباً بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲ متولد شده، در بنگلادش در سال ۲۰۲۴، نپال در سال ۲۰۲۵ و هند در سال ۲۰۲۶ حضور پررنگی در اعتراضات داشته است. اکنون اروپا به یکی از کانون‌های اصلی این موج اعتراضی تبدیل شده است.

بر اساس نظرسنجی اتحادیه اروپا که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، ۴۰ درصد از افراد ۱۶ تا ۳۰ ساله، افزایش قیمت‌ها و هزینه‌های زندگی را از نگرانی‌های اصلی خود می‌دانند. همچنین در سال ۲۰۲۵، از میان ۹۲.۷ میلیون نفر در اتحادیه اروپا که در معرض خطر فقر یا محرومیت اجتماعی قرار داشتند، جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله بالاترین میزان خطر را تجربه کردند؛ به‌طوری که این سهم به ۲۶.۳ درصد رسید. در مقابل، سهم افراد ۶۵ ساله و بالاتر که با چنین خطری مواجه بودند، ۱۸.۸ درصد بود.

این آمارها نشان می‌دهد که نگرانی درباره وضعیت اقتصادی، به‌ویژه در میان جوانان، یکی از زمینه‌های مهم نارضایتی در اروپا است؛ نارضایتی‌ای که با مشکلات آموزش، مسکن و بازار کار پیوند خورده است.

شکاف نسلی در فرانسه؛ سهم بازنشستگی از بودجه در برابر آموزش

بخشی از نارضایتی جوانان اروپا به نحوه توزیع منابع عمومی میان نسل‌ها مربوط می‌شود. جوانان نگران‌اند که بار مالی حمایت از نسل‌های مسن‌تر بر دوش آن‌ها قرار گیرد؛ نسلی که معمولاً مشارکت بیشتری در انتخابات دارد و از قدرت سیاسی بیشتری برخوردار است. بر اساس اطلاعات اندیشکده فرانسوی OFCE، افراد بالای ۶۰ سال حدود یک‌چهارم جمعیت فرانسه را تشکیل می‌دهند، اما مالک ۶۰ درصد از ثروت این کشور هستند.

مستمری‌های بازنشستگی بزرگ‌ترین بخش هزینه‌های عمومی فرانسه را تشکیل می‌دهند و پیش‌بینی می‌شود هزینه آن‌ها به ۱۴ درصد تولید ناخالص داخلی برسد. این روند در شرایطی ادامه دارد که جمعیت فرانسه در حال پیر شدن است و رأی‌دهندگان در برابر افزایش سن بازنشستگی یا کاهش مزایای بازنشستگی مقاومت می‌کنند.

با این حال، سهم هزینه‌های بازنشستگی از تولید ناخالص داخلی در فرانسه همچنان کمتر از یونان و ایتالیاست. این دو کشور در میان اعضای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، بیشترین سهم هزینه‌های عمومی بازنشستگی از درآمد ملی را دارند؛ رقمی که بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۵ این سازمان، حدود ۱۶ درصد تولید ناخالص داخلی است.

در مقابل، کشورهایی مانند استرالیا، شیلی، ایسلند، ایرلند و کره جنوبی کمتر از چهار درصد تولید ناخالص داخلی خود را صرف مستمری‌های عمومی بازنشستگی کرده‌اند.

گزارش دولت فرانسه در اکتبر ۲۰۲۶ نیز ابعاد دیگری از این شکاف را آشکار کرد. بر اساس این گزارش، سهم هزینه‌های بازنشستگی از تولید ناخالص داخلی بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳، به میزان ۲.۵ واحد درصد افزایش یافته است؛ در حالی که سهم هزینه‌های آموزش در همین دوره ۰.۵ واحد درصد کاهش پیدا کرده است.

این گزارش همچنین نشان می‌دهد که ۳۲ درصد از بودجه وزارت آموزش‌وپرورش فرانسه صرف بازنشستگی می‌شود؛ موضوعی که منابع مالی در دسترس برای سایر بخش‌های آموزشی را محدود می‌کند. به این ترتیب، بحث درباره توزیع منابع عمومی و اولویت‌های بودجه‌ای به یکی از زمینه‌های نارضایتی جوانان تبدیل شده است؛ به‌ویژه در شرایطی که آن‌ها هم‌زمان با کمبود امکانات آموزشی و نگرانی درباره هزینه‌های زندگی و آینده شغلی مواجه‌اند.

مدارس فرسوده و کمبود امکانات؛ اعتراض از حومه پاریس تا بلژیک

بیلال نرجیسی، دانش‌آموز ۱۷ ساله دبیرستانی در حومه شمالی پاریس، در اعتراض به شرایط نامناسب مدرسه و کمبود کارکنان آموزشی شرکت کرده است. او وضعیت مدرسه خود را «اسفبار» توصیف می‌کند و می‌گوید زمانی در مدرسه موش وجود داشته است. به گفته نرجیسی، سال گذشته نیز پس از فروریختن سقف حیاط مدرسه، دانش‌آموزان تخلیه شدند؛ هرچند در این حادثه کسی آسیب ندید.

او معتقد است اعتراضات نشان داده‌اند که «جوانان اروپا متحد هستند» و می‌گوید: «همه ما بر سر یک نکته توافق داریم: با جوانان بیش از حد مانند کودکان رفتار می‌شود و به اندازه کافی به حرف‌هایشان گوش نمی‌دهند.»

گوردل، دانشجوی بلژیکی، نیز برای بهبود شرایط آموزشی اعتراض کرده است. او درباره تلاش‌های پیشین برای جلب توجه مسئولان می‌گوید: «سعی کردیم به شکل مسالمت‌آمیز این کار را انجام دهیم، اما هیچ‌کس صدای ما را نشنید. فقط وقتی مردم شروع به آتش زدن زباله‌ها و انجام کارهایی از این دست کردند، رسانه‌ها و دوربین‌ها شروع کردند به نشان دادن ما.»

این اظهارات، یکی از محورهای اصلی اعتراضات نسل زد را برجسته می‌کند: بسیاری از معترضان معتقدند تلاش‌های مسالمت‌آمیز آن‌ها برای جلب توجه مسئولان نتیجه‌ای نداشته و مشکلاتشان تنها زمانی در کانون توجه عمومی قرار گرفته که اعتراضات به شکل‌های شدیدتر و گاه خشونت‌آمیز بروز کرده است.

در همین حال، اعتراضات همچنان در حال گسترش است. برای آخر هفته جاری در آلمان نیز تظاهراتی با محوریت هزینه‌های زندگی، نابرابری، جنگ و وضعیت مدارس برنامه‌ریزی شده است.

آلبانی؛ فساد ادراک‌شده و کمبود فرصت‌های شغلی، جوانان را به خیابان کشاند

ناآرامی‌ها به آلبانی نیز رسیده است. اعتراضات دانشجویی علیه دولت ادی راما، نخست‌وزیر این کشور، با نارضایتی از فساد ادراک‌شده، کمبود فرصت‌های شغلی و کیفیت نامناسب آموزش آغاز شد. این اعتراضات تیرانا، پایتخت آلبانی، را فرا گرفت و به شهرهای دیگر نیز گسترش یافت. زایکه کورتی، دانشجوی ۱۹ ساله معماری، درباره عملکرد دولت می‌گوید: «نخست‌وزیر ما ۱۳۰ روز را بدون گوش دادن به حرف‌های ما سپری کرد.»

او درباره چشم‌انداز آینده جوانان در آلبانی می‌گوید: «اگر از یک دانشجو در آلبانی بپرسید آینده‌اش را کجا می‌بیند، همه می‌گویند خارج از این کشور.» به گفته کورتی، در آلبانی حتی داشتن استعداد نیز لزوماً به موفقیت منجر نمی‌شود، زیرا افرادی که ارتباطات و رابطه دارند، در نهایت از افراد مستعد پیشی می‌گیرند.

این نگرانی درباره دسترسی نابرابر به فرصت‌ها، در کنار کمبود شغل و نارضایتی از نظام آموزشی، به یکی از محورهای اصلی اعتراضات دانشجویی در این کشور تبدیل شده است.

صربستان؛ از پیروزی در انتخابات تا آزمون دشوار حکمرانی

در میان کشورهای اروپایی که شاهد اعتراضات نسل زد بوده‌اند، صربستان نمونه‌ای متفاوت است. جنبش دانشجویی این کشور موفق شد به تحولی انتخاباتی دست یابد که معترضان در دیگر پایتخت‌های اروپا تنها می‌توانند آرزوی آن را داشته باشند. با این حال، کنار زدن یک رهبر سیاسی از طریق انتخابات، پایان مسیر این جنبش نیست. اکنون مسئله اصلی، اداره کشور و تبدیل مطالبات اعتراضی به برنامه‌های اجرایی است؛ مسئولیتی که برای دانشجویان و نامزدهای مورد حمایت آن‌ها، تجربه‌ای تازه به شمار می‌رود.

جنبش دانشجویی و نامزدهای آن تجربه‌ای در حکمرانی ندارند و باید در عمل نشان دهند که چگونه می‌توانند با چالش‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور مواجه شوند.

لوکا استویاکوویچ، یکی دیگر از معترضان صربستانی، در پاسخ به نگرانی‌ها درباره کمبود تجربه سیاسی اعضای این جنبش می‌گوید: «ما دیده‌ایم کسانی که تجربه سیاسی داشته‌اند، کشور را به کجا رسانده‌اند.»

تحولات صربستان اکنون پرسشی اساسی را پیش روی جنبش‌های نسل Z در اروپا قرار داده است: آیا جنبش‌هایی که با نارضایتی از فساد، شرایط اقتصادی و بی‌توجهی مسئولان شکل گرفته‌اند، می‌توانند از مرحله اعتراض خیابانی عبور کنند و تغییرات سیاسی و اقتصادی پایدار ایجاد کنند؟

در حالی که اعتراضات در فرانسه، ایتالیا، بلژیک و آلبانی همچنان ادامه دارد و تظاهرات تازه‌ای نیز در آلمان برنامه‌ریزی شده است، تجربه صربستان نشان می‌دهد که مطالبات نسل جوان می‌تواند از خیابان به عرصه رقابت سیاسی منتقل شود. با این حال، تبدیل این مطالبات به تغییرات پایدار، همچنان به توانایی جنبش‌ها در پاسخ‌گویی به مسائل اقتصادی، آموزشی و اجتماعی وابسته است.