وقتی هوش مصنوعی وارد تئاتر شد / از کیوتو تا صحنه ایرانشهر

فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، این رویکرد در چارچوب توجه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی ریاست جمهوری به توسعه کاربردهای خلاقانه هوش مصنوعی در صنایع فرهنگی و هنری، قابل بررسی است. توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در صنایع خلاق، زمینه‌ساز شکل‌گیری شیوه‌های تازه‌ای از تولید محتوا، روایت‌پردازی و خلق تجربه‌های هنری شده است. در این میان، تئاتر به‌عنوان یکی از هنرهای مبتنی بر اجرا و تجربه زنده مخاطب، ظرفیت قابل‌توجهی برای بهره‌گیری خلاقانه از این فناوری دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند به بازتعریف رابطه میان بازیگر، تصویر، صدا، صحنه و تماشاگر منجر شود.

در ادامه حتما بخوانید:

هوش مصنوعی ارزان هندی در راه بازار

هزینه‌های میلیاردی برای هیچ/ چرا رویدادهای هوش مصنوعی در ایران خروجی ندارند؟

نمایش «راشومون» نمونه‌ای از تجربه پیوند فناوری و هنرهای نمایشی است که با استفاده از ظرفیت‌های تصویری و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، در پی گسترش امکانات روایت‌پردازی و طراحی جهان صحنه است. چنین تجربه‌هایی، علاوه بر ایجاد فرصت برای نوآوری در شیوه‌های تولید و ارائه آثار هنری، می‌توانند زمینه توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌هایی فراتر از کاربردهای متداول صنعتی و تجاری را فراهم کنند.

بازآفرینی جهان «راشومون» در پیوند با فناوری‌های نوین

نمایش «راشومون» بر اساس اثر ریونوسوکه آکوتاگاوا، با ترجمه، طراحی و کارگردانی مرتضی فرهادنیا و تهیه‌کنندگی سامان خلیلیان و حسین صفری بحری، از هشتم مهرماه در سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه رفت.

این اثر با تکیه بر جهان داستانی آکوتاگاوا، مخاطب را با مسئله حقیقت و تفاوت روایت‌های انسانی مواجه می‌کند؛ مسئله‌ای که در آن، هر شاهد بر اساس تجربه، حافظه و برداشت خود، تصویری متفاوت از یک رویداد ارائه می‌دهد. در این اجرا نیز روایت چندلایه داستان با درهم‌آمیختن گذشته و حال، فضایی میان واقعیت، خاطره، شهادت و خیال شکل می‌دهد.

داستان از کیوتو در سال ۱۹۷۰ آغاز می‌شود؛ زمانی که آکی و همسرش رن در آستانه ترک خانه قدیمی مادر آکی و سفر به توکیو هستند. ورود پستچی مرموز و دریافت بسته‌ای با عنوان «برای دختر تاجومارو»، مسیر زندگی آکی را تغییر می‌دهد. یک نوار ویدئویی، او را به گذشته و ماجرای سال ۱۹۴۰ در بیشه بامبو می‌برد؛ جایی که روایت‌های متفاوت از یک جنایت و مرگ، مخاطب را با پرسش‌هایی درباره ماهیت حقیقت و اعتبار روایت‌های انسانی روبه‌رو می‌کند.

هوش مصنوعی به‌مثابه بخشی از زبان اجرایی نمایش

یکی از ویژگی‌های «راشومون»، استفاده از فناوری‌های تصویری و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در کنار بازی زنده بازیگران است. در این تجربه، تصویر، نور، صدا و ویدئو در تعامل با اجرای زنده قرار می‌گیرند تا امکانات متفاوتی برای ساخت فضای نمایشی و انتقال روایت فراهم شود.

در این رویکرد، فناوری صرفاً به‌عنوان ابزاری جانبی برای نمایش تصاویر به کار گرفته نمی‌شود، بلکه بخشی از فرآیند شکل‌گیری جهان اثر و زبان اجرایی آن است. ترکیب عناصر دیداری و شنیداری با ظرفیت‌های فناوری، امکان عبور از الگوهای متعارف طراحی صحنه را فراهم می‌کند و تجربه‌ای متفاوت از ارتباط میان بازیگر، فضای نمایش و مخاطب به وجود می‌آورد.

در طراحی صحنه این اثر نیز به‌جای اتکا به یک دکور ثابت، از نور، تصویر، صدا و تغییر موقعیت‌های دیداری برای شکل‌دهی به فضای اجرا استفاده شده است؛ فضایی که در طول نمایش ساخته می‌شود، تغییر می‌کند و در معرض دگرگونی قرار می‌گیرد.

تجربه‌ای میان‌رشته‌ای در تلاقی هنر و فناوری

مرتضی فرهادنیا، نویسنده ترجمه، طراح و کارگردان این نمایش، در حوزه آموزش هوش مصنوعی در فیلم‌سازی نیز فعالیت داشته است. در «راشومون»، پیوند میان تجربه هنری و فناوری‌های نوین در قالب تلاشی برای گسترش ظرفیت‌های اجرایی تئاتر دنبال شده است؛ تجربه‌ای که در آن، بازیگری، تصویر، موسیقی، نور و فناوری در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

از دیگر ویژگی‌های این اجرا، استفاده از زبان ژاپنی در گفت‌وگوهای بازیگران و ارائه ترجمه فارسی به‌صورت تصویری است؛ انتخابی که به حفظ فضای زبانی و فرهنگی اثر کمک می‌کند و در عین حال، جایگاه عناصر تصویری را در انتقال روایت افزایش می‌دهد.

تجربه‌هایی از این دست نشان می‌دهند که کاربرد هوش مصنوعی در صنایع خلاق، تنها به تولید آثار تصویری یا تسهیل فرایندهای فنی محدود نیست و می‌تواند در توسعه شیوه‌های تازه روایت‌پردازی، طراحی تجربه مخاطب و خلق زبان‌های هنری جدید نیز نقش‌آفرینی کند.

در این چارچوب، حمایت ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری از توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف، می‌تواند زمینه بهره‌گیری از ظرفیت‌های این فناوری در صنایع فرهنگی و هنری را نیز تقویت کند و به شکل‌گیری همکاری‌های میان‌رشته‌ای میان فعالان فناوری و هنرمندان بینجامد.

«راشومون» با ترکیب بازی زنده و فناوری‌های نوین، نمونه‌ای از تلاش برای گسترش مرزهای تجربه تئاتر معاصر در ایران است؛ تجربه‌ای که ظرفیت‌های هوش مصنوعی را در پیوند با خلاقیت هنری به کار می‌گیرد و امکان‌های تازه‌ای برای تعامل میان هنرهای نمایشی و فناوری پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. بلیط نمایش راشومون از طریق این لینک قابل تهیه است.