چرا نسخه‌های توسعه روی کاغذ می‌مانند؟ | روایت صادق الحسینی از شرط‌های موفقیت اصلاحات

به گزارش اقتصادآنلاین، مراسم رونمایی کتاب «جِرم بحرانی» نوشته صادق الحسینی در شهر کتاب مرکزی برگزار شد. این اقتصاددان در معرفی کتابش به بررسی تجربه کشورها، نقش مناسبات قدرت در انتخاب سیاست‌های اقتصادی و شرایطی پرداخت که بحران را به فرصتی برای اصلاحات تبدیل می‌کند.

الحسینی گفت: این اثر حدوداً ۵۰۰ صفحه‌ای با بررسی تجربه ۱۶ کشور و تکیه بر یک چارچوب نظری مشخص، تلاش می‌کند چگونگی گذار به توسعه را توضیح دهد. پرسش محوری کتاب، به گفته او، شناخت مسیر تغییر است. چرا کشور‌هایی با امکانات و شرایط اولیه مشابه، سرنوشت اقتصادی متفاوتی پیدا می‌کنند؟

توسعه؛ شناخت مسیر به‌جای توصیف مقصد

این اقتصاددان، سخنان خود را با نقد ادبیاتی آغاز کرد که شاخص‌های کشور‌های توسعه‌یافته را معرفی می‌کند، اما درباره چگونگی رسیدن به آنها توضیح کافی نمی‌دهد. او گفت: بسیاری از آثار توسعه بیشتر شبیه «عکس» هستند تا «فیلم»؛ وضعیت موجود و شرایط مطلوب را نشان می‌دهند، اما فرایند حرکت میان این دو را روشن نمی‌کنند.

از نگاه او، توصیه به رشد اقتصادی، کاهش فقر یا بهبود آموزش، بدون توضیح سازوکار تحقق آنها، پاسخ مسئله توسعه نیست. حتی شناخت سیاست‌های درست نیز کافی نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا برخی کشور‌ها این سیاست‌ها را اجرا می‌کنند و برخی دیگر، با وجود آگاهی از آنها، از تغییر بازمی‌مانند.

الحسینی، تبیین‌های متکی بر جغرافیا، فرهنگ، وابستگی و دولت توسعه‌گرا را از همین زاویه نقد کرد. به گفته او، نظریه‌ای که دولت کارآمد را عامل توسعه می‌داند باید توضیح دهد چنین دولتی چگونه شکل می‌گیرد و چرا در مقطعی مشخص، امکان تغییر پیدا می‌کند.

 قدرت، رانت و مهار خشونت

الحسینی، چارچوب نظری کتاب را مبتنی بر اندیشه داگلاس نورث معرفی کرد و گفت: مسئله بنیادین جوامع، چگونگی مهار خشونت است. او در توضیح «نظم دسترسی محدود» توضیح داد که گروه‌های دارای قدرت مؤثر، با تقسیم منابع و امتیاز‌های اقتصادی میان خود، ائتلافی برای اداره جامعه تشکیل می‌دهند.

او این مجموعه را «ائتلاف مسلط» نامید و ثروتمندان، بوروکرات‌ها، نظامیان و روشنفکران اثرگذار را از اجزای آن برشمرد. به اعتقاد الحسینی، محدودیت دسترسی به قدرت سیاسی و فرصت‌های اقتصادی، به حفظ این ائتلاف کمک می‌کند.

از این منظر، رانت به مناسبات قدرت پیوند می‌خورد و حذف آن با مقاومت ذی‌نفعان مواجه می‌شود. الحسینی تأکید کرد که برای فهم اصلاحات، باید تغییر منافع و روابط میان این گروه‌ها را بررسی کرد؛ زیرا سیاست اقتصادی در چنین بستری انتخاب و اجرا می‌شود.

چرا کشور‌ها مسیر‌های متفاوتی می‌روند؟

این اقتصاددان، مقایسه لهستان و اوکراین را یکی از نمونه‌های کتاب معرفی کرد؛ دو کشوری که به روایت او، با وجود نزدیکی جغرافیایی و برخی شباهت‌های اولیه، مسیر‌های متفاوتی در توسعه پیموده‌اند. او همچنین مقایسه چین و مصر را راهی برای بررسی تفاوت میان پیشینه تمدنی و توانایی ایجاد تغییر اقتصادی دانست.

الحسینی با اشاره به تجربه آلمان، هند و ویتنام گفت: تمرکز بر فهرست سیاست‌های اجرا شده، بدون بررسی اقتصاد سیاسی تغییرات، تصویر کاملی ارائه نمی‌کند. به باور او، باید دید چه شرایطی پذیرش اصلاحات را ممکن کرده و چه نیرو‌هایی اجرای آن را پیش برده‌اند.

 شوک‌درمانی یا اصلاحات تدریجی؟

الحسینی مخالفت خود را با داوری مطلق درباره شوک‌درمانی و تدریج‌گرایی بیان کرد. به گفته این اقتصاددان، هیچ‌یک از این دو روش را نمی‌توان مستقل از شرایط کشورها، خوب یا بد دانست و تجربه روسیه و چین باید در بستر محدودیت‌های متفاوت آنها بررسی شود.

او توسعه را فرایندی دشوار و پرهزینه توصیف کرد و تأکید کرد که نتیجه مطلوب، به معنای آسان‌بودن مسیر نیست. از نگاه الحسینی، اجرای سیاست‌های آزادسازی نیز بدون فراهم‌شدن شرایط سیاسی و اجتماعی، لزوماً مشکلات را برطرف نمی‌کند.

جِرم بحرانی؛ آمادگی برای لحظه تغییر

الحسینی خاطرنشان کرد: بحران می‌تواند ادامه وضع موجود را دشوار کند، اما موفقیت اصلاحات به آمادگی پیش از آن وابسته است. او برنامه روشن، تیم پیش‌برنده و اعتبار اجتماعی را مؤلفه‌های لازم برای استفاده از فرصت تغییر برشمرد.

این اقتصاددان، در بخش مربوط به ایران، عمومی‌کردن منافع انرژی، ارز و زمین و حذف رانت مجوز‌ها را پیشنهاد کرد.

او همچنین «راهبرد نوروز» را با تعبیر «صبر امیدوارانه» توضیح داد؛ حفظ امید و آمادگی برای عبور از شرایط سخت، به‌گونه‌ای که فرصت اصلاحات هنگام فراهم‌شدن شرایط از دست نرود.