هزینه پنهان حملات حوثی‌ها برای عربستان | ضربه به ۱۸ درصد واردات ریاض | شبکه‌ای با ۶۰ درصد بارهوایی هدف قرار گرفت

اقتصادجهان؛ دانیال رحیمی؛ در روز‌های اخیر، حوثی‌ها بار‌ها فرودگاه بین‌المللی ملک خالد ریاض را هدف قرار داده‌اند؛ حملاتی که طبق جمع‌بندی رویترز در ۱۱ اکتبر، در طول هفته ۱۸ کشته بر جای گذاشته و گزارش‌های اولیه آن از بیش از ۳۲۰ زخمی حکایت دارد. فعالیت فرودگاه متوقف شده و بر اساس اطلاعیه هوانوردی گزارش‌شده در ۱۲ اکتبر، تعطیلی آن تا ۱۷ اکتبر تمدید شده است.

ریاض تنها فرودگاه درگیر این حملات نیست. در ابها، ملک عبدالله جازان و نجران نیز آسیب گزارش شده و حمله به فرودگاه ملک فهد دمام تأیید شده است. شدت خسارت و وضعیت فعالیت این فرودگاه‌ها متفاوت است، اما ناامنی به تصمیم ایرلاین‌های خارجی نیز سرایت کرده؛ تعدادی از شرکت‌ها پرواز‌های خود را تعلیق کرده‌اند و نهاد‌های ایمنی هوانوردی آمریکا و اروپا درباره فعالیت در آسمان عربستان هشدار داده‌اند.

توسعه فرودگاه‌ها و خدمات لجستیکی، سال‌هاست به بخشی از رقابت اقتصادی کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس تبدیل شده است.

 نام بسیاری از ایرلاین‌های این کشور‌ها برای مسافران آشناست؛ شرکت‌هایی که با گسترش مسیر‌های پروازی، گردشگر و سفر‌های تجاری را به کشورهایشان جذب می‌کنند.

عربستان نیز روی همین مسیر حرکت کرده است. فرودگاه‌های این کشور علاوه بر جابه‌جایی مسافر، بخشی از شبکه تبادل کالا و ارتباط شرکت‌ها با بازار‌های خارجی را بر عهده دارند. حالا حملات، همین ارتباطات را مختل کرده است؛ ارتباطاتی که آمار سال گذشته، ابعاد آن را روشن‌تر می‌کند.

فرودگاه‌های هدف‌گرفته‌شده چه سهمی از پرواز‌های عربستان دارند؟

بر اساس جداول تفصیلی اداره آمار عربستان، پنج فرودگاه مورد بررسی در سال ۲۰۲۵ مجموعاً ۶۳٫۳۴ میلیون جابه‌جایی مسافر داشته‌اند؛ یعنی نزدیک به ۴۵ درصد ترافیک مسافری کشور. تعداد نشست‌وبرخاست در این فرودگاه‌ها نیز به حدود ۴۷۱ هزار حرکت رسیده که معادل ۴۸ درصد کل حرکات پروازی عربستان است.

بیشترین سهم به ریاض تعلق دارد. فرودگاه ملک خالد در سال گذشته حدود ۴۰٫۸۵ میلیون جابه‌جایی مسافر ثبت کرده و پس از آن، فرودگاه ملک فهد دمام با ۱۳٫۶۶ میلیون قرار گرفته است. ابها با ۴٫۷۵ میلیون، جازان با ۲٫۷۶ میلیون و نجران با ۱٫۳۳ میلیون جابه‌جایی، بخش دیگری از این شبکه را پوشش داده‌اند. این ارقام مجموع ورود و خروج مسافران است.

در حمل کالا، وزن ریاض و دمام بیشتر هم می‌شود. این دو فرودگاه در سال گذشته مجموعاً حدود ۷۰۸ هزار تن بار هوایی جابه‌جا کرده‌اند؛ نزدیک به ۶۰ درصد کل بار هوایی عربستان.

 حدود ۵۷۷ هزار تن از این بار از ریاض و نزدیک به ۱۳۲ هزار تن از دمام عبور کرده است.

آمارهای تفکیک شده درمورد فرودگاه‌های دیگر در منابع رسمی وجود ندارد.

این تمرکز، اهمیت اختلال فعلی را نشان می‌دهد. حتی با ادامه فعالیت دیگر فرودگاه‌های کشور، توقف یا محدود شدن خدمات ریاض و دمام می‌تواند بخش بزرگی از ظرفیت جابه‌جایی هوایی کالا را درگیر کند.

از واردات ریاض تا صنعت دمام و گردشگری ابها

برای ریاض، فرودگاه یکی از مسیر‌های اصلی ارتباط پایتخت با اقتصاد جهان است؛ مسیری برای ورود کالا، رفت‌وآمد مدیران و سرمایه‌گذاران و حضور در رویداد‌های تجاری.

در ژوئیه ۲۰۲۶، سهم مبدأ گمرکی فرودگاه ریاض از ارزش واردات عربستان ۱۷٫۷ درصد گزارش شده است. با توجه به واردات کل حدود ۷۰ میلیارد ریالی کشور در آن ماه، ارزش واردات ثبت‌شده از این مبدأ تقریباً ۱۲٫۴ میلیارد ریال(عربستان)، معادل ۳٫۳ میلیارد دلار می‌شود. این عدد اندازه تجارت عبوری را نشان می‌دهد؛ درآمد خود فرودگاه از محل خدمات، موضوع جداگانه‌ای است.

بنابراین، توقف فعالیت ریاض می‌تواند هم برنامه سفر‌های تجاری را به هم بزند و هم تحویل کالا را عقب بیندازد. شرکت‌ها برای حفظ برنامه‌هایشان ناچار می‌شوند از فرودگاه یا مسیر دیگری استفاده کنند؛ تغییری که ممکن است زمان حمل، هزینه انتقال و مدت انتظار سفارش‌ها را افزایش دهد.

در دمام، اهمیت فرودگاه بیشتر با اقتصاد صنعتی شرق عربستان پیوند دارد. همکاری اعلام‌شده آرامکو و شرکت فرودگاه‌های دمام برای توسعه خدمات لجستیکی، یکی از نشانه‌های همین ارتباط است. مجموعه بار فرودگاه نیز خدمات حمل، انبارداری و ترخیص ارائه می‌کند و شرکت‌های دارویی و قطعات یدکی از مشتریان هدف آن هستند. در چنین شبکه‌ای، تأخیر در رسیدن یک محموله می‌تواند برنامه تأمین یا تعمیر تجهیزات یک شرکت را هم تغییر دهد.

برای ابها، مسئله بیشتر به گردشگری برمی‌گردد. فرودگاه، مسیر دسترسی مسافران به منطقه عسیر است و رفت‌وآمد آنها برای هتل‌ها، اقامتگاه‌ها، رستوران‌ها و حمل‌ونقل محلی تقاضا ایجاد می‌کند. وقتی سفر لغو می‌شود، این کسب‌وکار‌ها نیز مشتری از دست می‌دهند. سرمایه‌گذاری اعلام‌شده بیش از دو میلیارد دلاری در پروژه فرودگاه جدید ابها، اهمیت دسترسی هوایی در برنامه توسعه این منطقه را نشان می‌دهد.

جازان و نجران هم ارتباط جنوب عربستان با مراکز اقتصادی کشور را تأمین می‌کنند. در جازان، برنامه اتصال منطقه آزاد به خدمات بار فرودگاه، جایگاه آن را در شبکه لجستیکی تقویت می‌کند. در نجران، کاهش پرواز‌ها می‌تواند سفر‌های کاری و دسترسی به شهر‌های بزرگ را طولانی‌تر و پرهزینه‌تر کند. به این ترتیب، اثر اختلال در هر فرودگاه با ساختار اقتصاد منطقه‌ای که به آن خدمات می‌دهد، تغییر می‌کند.

اگر فرودگاه‌ها کاملاً تعطیل شوند، چه حجمی از فعالیت مختل می‌شود؟

میانگین روزانه عملکرد سال گذشته، تصویر روشن‌تری از حجم فعالیت این پنج فرودگاه می‌دهد: روزانه حدود ۱۷۳ هزار و ۵۰۰ جابه‌جایی مسافر و ۱۲۹۰ حرکت هواپیما. ریاض و دمام نیز به‌تنهایی روزانه نزدیک به ۱۹۴۰ تن بار هوایی جابه‌جا کرده‌اند.

بر پایه این میانگین، اگر هر پنج فرودگاه هم‌زمان برای سه روز کاملاً تعطیل شوند، حدود ۵۲۱ هزار جابه‌جایی مسافر، ۳۸۶۹ حرکت هواپیما و ۵۸۲۱ تن بار در معرض اختلال قرار می‌گیرد. ادامه این وضعیت برای یک هفته، حجم فعالیت درگیر را به حدود ۱٫۲۱ میلیون جابه‌جایی مسافر، ۹۰۲۷ حرکت هواپیما و ۱۳٫۶ هزار تن بار می‌رساند.

این سناریو فرض تعطیلی کامل هر پنج فرودگاه را بررسی می‌کند؛ وضعیت واقعی فعلی آنها یکسان نیست. بخشی از سفر‌ها و محموله‌ها نیز می‌تواند به زمان یا مسیر دیگری منتقل شود. بااین‌حال، همین جابه‌جایی برنامه‌ها هزینه دارد: مسافر باید سفرش را دوباره تنظیم کند، ایرلاین هواپیما و خدمه را در برنامه دیگری قرار دهد و صاحب کالا برای تحویل سفارش راه جایگزین پیدا کند.

ریاض به‌تنهایی سهم بزرگی از این فشار را متحمل می‌شود. عملکرد سال گذشته این فرودگاه معادل روزانه حدود ۱۱۲ هزار جابه‌جایی مسافر، ۸۱۳ حرکت هواپیما و ۱۵۸۰ تن بار بوده است. بنابراین، طولانی شدن تعطیلی پایتخت می‌تواند بدون توقف هم‌زمان دیگر فرودگاه‌ها نیز اختلال قابل توجهی ایجاد کند.

بازگشت پرواز‌ها چقدر زمان می‌برد؟

بخشی از هزینه حملات از همان روز توقف پرواز‌ها ظاهر می‌شود: درآمد خدمات فرودگاهی کاهش می‌یابد، ایرلاین‌ها با بازپرداخت بلیت و تغییر برنامه مواجه می‌شوند و سفر‌های گردشگری و تجاری عقب می‌افتد. اما بخش دیگری از پیامد‌ها به مدت ناامنی و تصمیم شرکت‌ها برای بازگشت بستگی دارد.

تعلیق خدمات بعضی ایرلاین‌ها اکنون از زمان اعلام‌شده تعطیلی فرودگاه طولانی‌تر است. طبق فهرست اعلام‌شده در ۱۲ اکتبر، ایرفرانس پرواز‌های ریاض را تا پایان اکتبر و فیلیپین ایرلاینز تا ۲۹ نوامبر تعلیق کرده‌اند. دلتا نیز آغاز مسیر جدید آتلانتا–ریاض را تا مارس ۲۰۲۷ به تاخیر انداخته است. بنابراین، بازگشایی فرودگاه به‌تنهایی به معنای بازگشت فوری همه مسیر‌ها و ظرفیت‌ها نخواهد بود.

هنوز برای اعلام رقم دقیق خسارت اقتصادی، اطلاعات کافی درباره هزینه تعمیر، مدت توقف واقعی و میزان انتقال فعالیت به مسیر‌های دیگر وجود ندارد. آنچه آمار نشان می‌دهد، بزرگی شبکه‌ای است که درگیر حملات شده: فرودگاه‌هایی با نزدیک به نیمی از ترافیک مسافری کشور و دو مرکز اصلی با حدود ۶۰ درصد بار هوایی عربستان.

ادامه این اختلال، برنامه عربستان برای توسعه گردشگری، تجارت و خدمات لجستیکی را پرهزینه‌تر می‌کند. فرودگاه‌ها پس از تعمیر می‌توانند دوباره فعالیت کنند، اما بازگشت مسافر، مسیر‌های پروازی و برنامه‌های تجاری به ثبات و اطمینان از ایمنی نیاز دارد؛ عاملی که مدت و دامنه هزینه اقتصادی این حملات را تعیین خواهد کرد.