خشکی به زودی خزر را می‌بلعد | پیدایش جزیره تازه چه هشداری می‌دهد؟

گروه اقتصاد و توسعه؛  در یک پیمایش هوایی در نزدیکی جزیره کولالی در قزاقستان، یک جزیره تازه‌پدیدار مشاهده شد. فعالان محیط زیست می‌گویند این نخستین مورد نیست و طی چهار تا پنج سال گذشته چندین خشکی جدید در این منطقه ثبت شده است. برخی از این جزایر تا حدود یک کیلومتر طول دارند و حتی حیات وحش نیز به آنها راه یافته است. مؤسسه پژوهشی قزاقستان برای خزر نیز احتمال ظهور خشکی‌های بیشتری را مطرح کرده، هرچند همه آنها لزوماً دائمی نخواهند بود.

سطح خزر به پایین‌ترین حد رسید

سطح آب خزر در بخش قزاقستان از منفی ۲۶.۸۲ متر در سال ۱۹۹۶ به منفی ۲۹.۲۷ متر در سال ۲۰۲۵ رسیده؛ یعنی حدود ۲.۴۵ متر کاهش در سه دهه. این روند در سال جاری نیز ادامه داشته است. میانگین سطح آب در ایستگاه جزیره کولالی در ژوئیه ۲۰۲۶ به منفی ۲۹.۴۲ متر رسید؛ این پایین‌ترین سطح ثبت‌شده در دوره مطالعات این منطقه است.

در شمال‌شرق خزر، جایی که عمق آب در بسیاری از نقاط تنها چند متر است، حتی کاهش محدود سطح آب می‌تواند خط ساحلی را کیلومتر‌ها عقب ببرد. برآورد مؤسسه پژوهشی خزر نشان می‌دهد بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع از سطح آب در بخش مورد بررسی شمال‌شرق خزر از بین رفته است.

گرما، تبخیر و فشار بر رودخانه‌ها

افت سطح آب خزر فقط یک نوسان طبیعی نیست. افزایش دما، تبخیر بیشتر و کاهش بارندگی از عوامل اقلیمی مؤثر هستند؛ در کنار آن، سدسازی و برداشت آب از رودخانه‌های حوضه خزر نیز میزان آبی را که به دریاچه می‌رسد کاهش می‌دهد.

بیش از ۸۰ درصد آب ورودی رودخانه‌ای خزر از ولگا تأمین می‌شود؛ بنابراین تغییر در جریان این رودخانه می‌تواند مستقیماً بر تراز آب خزر اثر بگذارد.

فک‌های خزری قربانی دیگر افت آب

عقب‌نشینی خزر تنها به تغییر خط ساحلی محدود نمی‌شود. جمعیت فک خزری، گونه‌ای منحصر‌به‌فرد در این دریاچه، طی یک قرن از حدود یک میلیون به نزدیک ۱۰۰ هزار کاهش یافته است. محل‌های استراحت این فک‌ها نیز از سال ۱۹۹۵ تاکنون بیش از ۱۵ برابر کوچک‌تر شده‌اند. گرم‌تر شدن زمستان‌ها و کاهش یخ پایدار نیز تولیدمثل و بقای توله‌ها را تهدید می‌کند.

آیا خزر به سرنوشت آرال نزدیک می‌شود؟

دانشمندان انتظار دارند سطح خزر در قرن بیست‌ویکم همچنان کاهش یابد. در یکی از سناریو‌های اقلیمی، این افت تا پایان قرن می‌تواند به هشت متر برسد. با این حال، کل خزر در معرض خشک‌شدن مشابه دریاچه آرال نیست؛ بخش‌های مرکزی و جنوبی بسیار عمیق‌تر هستند. خطر اصلی متوجه شمال کم‌عمق خزر است؛ منطقه‌ای که به گفته پژوهشگران می‌تواند با کاهش چندمتری آب، بخش بزرگی از بستر خود را از دست بدهد.

اگر سطح آب پنج متر دیگر کاهش یابد، برآورد شده حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع از بستر شمال خزر ممکن است از آب خارج شود.

آینده خزر به تصمیم پنج کشور گره خورده است

پیامد‌های افت آب می‌تواند دامن شیلات، بنادر، کشتیرانی، تالاب‌ها و زیرساخت‌های ساحلی را بگیرد. به همین دلیل قزاقستان خواستار برنامه‌ای مشترک برای حفاظت از منابع آبی خزر شده و پنج کشور ساحلی نیز در چارچوب کنوانسیون تهران در حال تدوین برنامه اقدام ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ هستند.