راه‌حل بحران آب همیشه پروژه بزرگ نیست | شهر بدون آب می‌تواند به سیاه‌چاله تبدیل شود

به گزارش اقتصادآنلاین، بحران آب در شهر‌های ایران فقط به کاهش منابع آبی محدود نمی‌شود و بخشی از مسئله به نحوه برنامه‌ریزی، مدیریت و توسعه شهر‌ها بازمی‌گردد. رشد شهری زمانی می‌تواند پایدار باشد که ظرفیت طبیعی سرزمین، الگوی مصرف، زیرساخت‌های شهری و مشارکت شهروندان همزمان در فرآیند تصمیم‌گیری دیده شوند.

محمدحسین بوچانی، برنامه‌ریز و مدیر شهری و رئیس اسبق مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران، در نشست چهارم از سلسله نشست‌های تخصصی شهر و آب با موضوع «زیست‌پذیری شهر و بحران کم‌آبی؛ آب چگونه زیست‌پذیری شهر‌ها را تغییر می‌دهد؟» با تاکید بر ضرورت بازنگری در نظام برنامه‌ریزی شهری، گفت: مسئله آب باید از یک موضوع صرفا فنی و زیرساختی خارج شود و به یکی از محور‌های اصلی حکمرانی شهری تبدیل شود.

در ادامه حتما بخوانید:

شهر را فقط با جمعیت نسازید | ظرفیت آبی باید وارد معادله توسعه شود

مسئله آب ایران با انتقال آب و شیرین‌سازی حل نمی‌شود | مشک سوراخ را باید تعمیر کرد

ظرفیت آبی شهر‌ها با یک استاندارد واحد سنجیده نمی‌شود

بوچانی با انتقاد از استفاده از استاندارد‌های یکسان برای شهر‌های متفاوت گفت: یکی از آسیب‌های نظام برنامه‌ریزی شهری این است که برای تعداد زیادی از شهر‌های ایران، استاندارد‌های مشابهی تعیین می‌شود، در حالی که ظرفیت آبی و توان اکولوژیک شهر‌ها تفاوت زیادی با یکدیگر دارد.

این برنامه‌ریز شهری با اشاره به تفاوت اقلیمی شهر‌هایی مانند زابل و رامسر افزود: نمی‌توان برای فضای سبز، مصرف آب و سایر شاخص‌های شهری یک استاندارد یکسان برای زابل و رامسر تعیین کرد، زیرا توان تامین آب در این دو شهر کاملا متفاوت است و همین تفاوت باید در استاندارد‌های برنامه‌ریزی شهری نیز انعکاس پیدا کند.

بوچانی با تاکید بر ضرورت توجه به ظرفیت سرزمین خاطرنشان کرد: برنامه‌ریزی شهری باید متناسب با ظرفیت واقعی هر شهر انجام شود و نسخه واحد برای مدیریت آب شهر‌های مختلف نمی‌تواند پاسخگوی تفاوت‌های اقلیمی و اکولوژیک باشد.

بسیاری از شهر‌های بزرگ خارج از ظرفیت آبی خود توسعه یافته‌اند

بوچانی با اشاره به الگوی توسعه کلانشهر‌های ایران گفت: بخش قابل توجهی از کلانشهر‌های کشور در مناطقی شکل گرفته و توسعه پیدا کرده‌اند که از نظر منابع آب با محدودیت روبه‌رو هستند.

این مدیر شهری با تاکید بر ضرورت نقد ساختاری این الگو افزود: بررسی بحران آب در شهر‌هایی مانند اصفهان، کرمان و یزد باید همراه با بررسی نحوه شکل‌گیری و توسعه شهری انجام شود، زیرا نمی‌توان مسئله آب را از الگوی توسعه فیزیکی و جمعیتی شهر جدا کرد.

بوچانی با اشاره به ضرورت تغییر نگاه برنامه‌ریزان شهری خاطرنشان کرد: مسئله اصلی فقط تامین آب بیشتر برای شهر نیست و باید درباره سازگاری الگوی توسعه شهری با ظرفیت آبی سرزمین نیز تصمیم‌گیری شود.

فضای سبز شهری باید با منابع آب هماهنگ باشد

بوچانی با اشاره به ضوابط ساخت‌وساز و فضای باز شهری گفت: در مقررات ساخت‌وساز، درصد مشخصی از سطح زمین به فضای باز اختصاص پیدا می‌کند، اما در بسیاری از موارد درباره نوع پوشش گیاهی، میزان مصرف آب و نحوه مدیریت آب در این فضا‌ها ضوابط کافی وجود ندارد.

این رئیس اسبق مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران با اشاره به اهمیت مدیریت فضای باز ساختمان‌ها افزود: حتی یک بخش کوچک از مقررات ساختمانی می‌تواند در مدیریت مصرف آب موثر باشد و توجه به نوع گونه‌های گیاهی، سایه‌اندازی و شیوه آبیاری در فضای باز ساختمان‌ها می‌تواند بخشی از مصرف آب را کاهش دهد.

بوچانی با تاکید بر نقش اقدامات کوچک‌مقیاس گفت: اصلاحات کوچک در مقیاس ساختمان و محله می‌تواند به تغییرات بزرگ در مقیاس شهر منجر شود و تجربه تاریخی ایران نیز نشان می‌دهد که مدیریت آب در بسیاری از موارد بر اساس توجه به همین جزئیات شکل گرفته است.

مصرف آب شهری فقط با توسعه زیرساخت کنترل نمی‌شود

بوچانی با اشاره به مصرف آب در ساختمان‌های تهران گفت: بخش قابل توجهی از ساختمان‌های تهران همچنان از کولر‌های آبی استفاده می‌کنند و مصرف آب این تجهیزات در دوره اوج گرما قابل توجه است.

این برنامه‌ریز شهری با اشاره به نقش طراحی و سایه‌اندازی ساختمان‌ها افزود: اگر مقررات ساخت‌وساز به شکلی اصلاح شود که سایه‌اندازی مناسب و کاهش تابش مستقیم آفتاب در ساختمان‌ها مورد توجه قرار گیرد، می‌توان بخشی از تبخیر و مصرف آب را کاهش داد.

بوچانی با تاکید بر ارتباط میان معماری و مدیریت آب خاطرنشان کرد: مدیریت بحران آب فقط به ساخت شبکه‌های جدید و افزایش عرضه منابع محدود نمی‌شود و طراحی ساختمان، الگوی مصرف و مقررات ساخت‌وساز نیز باید در مدیریت آب مورد توجه قرار گیرد.

افزایش مصرف آب و کاهش منابع، یک مسئله نهادی است

بوچانی با اشاره به روند تغییر مصرف و منابع آب گفت: افزایش قابل توجه مصرف آب در چند دهه گذشته را نباید فقط یک عدد آماری دانست، زیرا رشد مصرف آب نشانه تغییرات عمیق در ساختار اجتماعی، نهادی و الگوی توسعه کشور است.

این مدیر شهری با اشاره به میزان هدررفت آب در شبکه‌های شهری افزود: بخشی از آب شبکه در برخی کلانشهر‌ها پیش از رسیدن به مصرف‌کننده هدر می‌رود و چنین میزان اتلافی، هزینه تمام‌شده تامین و توزیع آب را افزایش می‌دهد.

بوچانی با تاکید بر ضرورت اصلاح مدیریت شهری اظهار کرد: ادامه روند مصرف بالا و هدررفت منابع بدون تغییر در شیوه برنامه‌ریزی شهری، فشار بیشتری بر منابع آب وارد می‌کند و مدیریت محلی باید برای کاهش این فشار مسئولیت مشخصی داشته باشد.

ارزیابی شهرداری‌ها باید از درآمد و توسعه فضای سبز فراتر برود

بوچانی با اشاره به عملکرد شهرداری‌ها گفت: ارزیابی مدیران شهری نباید فقط بر اساس درآمد شهرداری، میزان ساخت‌وساز یا توسعه فضای سبز انجام شود و شاخص‌های زیست‌پذیری و سازگاری با تنش آبی نیز باید وارد نظام ارزیابی مدیریت شهری شوند.

این برنامه‌ریز شهری با اشاره به سیاست‌های مرتبط با فضای سبز افزود: توسعه فضای سبز زمانی می‌تواند یک دستاورد شهری محسوب شود که تامین آب مورد نیاز فضای سبز با ظرفیت منابع آبی شهر سازگار باشد.

بوچانی با اشاره به ممنوعیت استفاده از آب شرب برای فضای سبز در برنامه هفتم توسعه خاطرنشان کرد: ممنوعیت استفاده از آب شرب برای آبیاری فضای سبز شهر‌ها باید با سازوکار‌های اجرایی و نظام ارزیابی عملکرد شهرداری‌ها همراه شود تا مدیریت شهری نسبت به اجرای این سیاست مسئولیت مشخصی داشته باشد.

مدیریت آب باید از سطح شهر فراتر برود

بوچانی با اشاره به سهم بالای کشاورزی از منابع آب گفت: حل بحران آب فقط در محدوده مدیریت شهری امکان‌پذیر نیست و سیاست‌های مدیریت آب در صنعت و کشاورزی نیز باید همزمان مورد توجه قرار گیرد.

این رئیس اسبق مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران با اشاره به وضعیت منابع آب استان تهران افزود: بخش قابل توجهی از منابع آب در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و حتی کاهش محدود مصرف در بخش کشاورزی می‌تواند اثر قابل توجهی بر توازن منابع آب و فشار واردشده بر شهر‌ها داشته باشد.

بوچانی با تاکید بر ضرورت پیوند مقیاس‌ها خاطرنشان کرد: راهکار‌های مدیریت آب باید از مقیاس ساختمان و محله تا شهر، منطقه و بخش‌های اقتصادی مانند کشاورزی و صنعت به یکدیگر متصل شوند.

تهران، اصفهان و سایر شهر‌ها نسخه یکسانی ندارند

بوچانی با تاکید بر تفاوت مسائل شهری گفت: همان‌طور که نمی‌توان برای ترافیک تهران و اصفهان یک نسخه واحد ارائه کرد، برای مدیریت بحران آب نیز نمی‌توان راهکار یکسانی برای همه شهر‌ها در نظر گرفت.

این مدیر شهری با اشاره به تفاوت ساختار‌های محلی افزود: ظرفیت مشارکت شهروندان، نظام سرمایه‌گذاری، ساختار نهادی و ویژگی‌های اجتماعی هر شهر با شهر دیگر متفاوت است و همین تفاوت‌ها باید در طراحی سیاست‌های مدیریت آب مورد توجه قرار گیرد.

بوچانی با تاکید بر ضرورت برنامه‌ریزی محلی خاطرنشان کرد: راهکار مدیریت آب باید بر اساس ویژگی‌های هر شهر طراحی شود، اما میان سیاست‌های محلی و سیاست‌های کلان نیز باید ارتباط و هماهنگی وجود داشته باشد.

ساختمان یکی از مهم‌ترین مقیاس‌های مدیریت بحران آب است

بوچانی با اشاره به نقش ساختمان در مدیریت آب شهری گفت: ساختمان یکی از مقیاس‌های مهم برای مدیریت بحران آب و بازچرخانی فاضلاب است، اما این ظرفیت در نظام برنامه‌ریزی شهری کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

این برنامه‌ریز شهری با تاکید بر مفهوم شهر به عنوان یک موجود زنده افزود: اگر شهر را مشابه یک انسان در نظر بگیریم، همان‌طور که تاب‌آوری انسان به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است، تاب‌آوری شهر نیز باید از استاندارد‌های ساختمان تا سازوکار‌های نهادی مورد توجه قرار گیرد.

بوچانی با اشاره به ضرورت اصلاح مقررات ساختمان خاطرنشان کرد: استاندارد‌های ساختمانی، تجهیزات کم‌مصرف، بازچرخانی آب و پیوند مصرف واقعی ساختمان با نظام صدور پایان کار می‌توانند در کاهش مصرف آب نقش داشته باشند.

آب باید بخشی از زیرساخت اصلی شهر تلقی شود

بوچانی با تاکید بر جایگاه آب در ساختار شهری گفت: شهر باید آب را به عنوان یکی از زیرساخت‌های اصلی خود بشناسد و مدیریت آب نباید به یک موضوع فرعی در کنار سایر وظایف مدیریت شهری تبدیل شود.

این مدیر شهری با اشاره به مفهوم شهر تاب‌آور افزود: شهری که بتواند توسعه خود را با ظرفیت آبی و توان اکولوژیک سرزمین هماهنگ کند، ظرفیت بیشتری برای تاب‌آوری خواهد داشت، اما شهری که توسعه خود را بدون توجه به ظرفیت منابع آب ادامه دهد، با افزایش وابستگی به منابع خارج از توان سرزمین روبه‌رو می‌شود.

بوچانی با تاکید بر ارتباط میان الگوی توسعه و منابع آب خاطرنشان کرد: تفاوت میان شهر تاب‌آور و شهری که فشار بیشتری بر منابع بیرونی وارد می‌کند، در نحوه برنامه‌ریزی، میزان وابستگی به منابع خارج از ظرفیت سرزمین و سازوکار‌های مدیریت مصرف قابل مشاهده است.

آب و پسماند به مشارکت شهروندان نیاز دارند

بوچانی با اشاره به شباهت مدیریت آب و پسماند گفت: همان‌طور که در مدیریت پسماند، مسئولیت تولیدکننده پسماند باید در فرآیند مدیریت پسماند دیده شود، در مدیریت آب نیز باید سهم مصرف‌کننده و شهروند در سیاست‌گذاری و مدیریت مصرف مورد توجه قرار گیرد.

این برنامه‌ریز شهری با اشاره به مدیریت آب در مقیاس ساختمان افزود: وقتی مدیریت آب فقط در مقیاس ساختمان انجام شود و ارتباط آن با واحد مسکونی و رفتار مصرف‌کننده نادیده گرفته شود، امکان مشارکت واقعی شهروندان در مدیریت مصرف کاهش پیدا می‌کند.

بوچانی با تاکید بر اهمیت مشارکت شهروندان خاطرنشان کرد: سیاست‌های مدیریت آب باید به شکلی طراحی شوند که مسئولیت و نقش مصرف‌کننده را در مقیاس واحد مسکونی، ساختمان و محله مشخص کنند.

شورای شهر می‌تواند نقش بیشتری در مدیریت آب داشته باشد

بوچانی با اشاره به ظرفیت شورا‌های شهر گفت: شورا‌های شهر می‌توانند همان‌طور که بودجه و برنامه‌های شهری را بررسی می‌کنند، مسئله آب شهری را نیز به صورت مستقیم وارد فرآیند تصمیم‌گیری کنند.

این رئیس اسبق مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران با اشاره به تجربه تامین مالی شبکه فاضلاب تهران افزود: تجربه مشارکت مالی شهروندان در اجرای بخشی از شبکه فاضلاب تهران نشان داد که شورا‌های شهر می‌توانند از ظرفیت بهای خدمات و مشارکت شهروندان برای اجرای پروژه‌های مرتبط با آب استفاده کنند.

بوچانی با تاکید بر ظرفیت قانونی شورا‌های شهر خاطرنشان کرد: استفاده از ظرفیت شورا‌ها برای تامین مالی پروژه‌های آب و فاضلاب می‌تواند بخشی از بار مالی اجرای این پروژه‌ها را از دوش دولت بردارد و مشارکت شهروندان را نیز به فرآیند مدیریت شهری وارد کند.

مدیریت آب باران باید وارد برنامه‌ریزی شهری شود

بوچانی با اشاره به مدیریت آب باران گفت: اصلاح مقررات، طراحی مناسب ساختمان‌ها، سایه‌اندازی و توجه به مکان‌یابی می‌تواند زمینه استفاده بهتر از آب باران و کاهش فشار بر شبکه آب شهری را فراهم کند.

این مدیر شهری با تاکید بر نقش طراحی شهری افزود: مدیریت آب باران نباید فقط پس از وقوع بارش و برای دفع روان‌آب مورد توجه قرار گیرد و باید از مرحله طراحی ساختمان، محله و فضا‌های شهری وارد فرآیند برنامه‌ریزی شود.

تمرکزگرایی، مشارکت محلی در مدیریت آب را تضعیف کرده است

بوچانی با انتقاد از تمرکزگرایی در مدیریت شهری گفت: یکی از مشکلات ساختار مدیریت شهری این است که بسیاری از موضوعات محلی از سطح مدیریت محلی خارج شده و به ساختار‌های بالاتر منتقل شده‌اند.

این برنامه‌ریز شهری با اشاره به رابطه میان توسعه شهری و آب افزود: تهیه طرح‌های توسعه شهری زمانی می‌تواند موثر باشد که ارتباط میان شهرداری‌ها، دستگاه‌های مسئول آب و انرژی و سایر نهاد‌های مرتبط با توسعه شهری برقرار باشد.

بوچانی با تاکید بر ضرورت حضور دستگاه‌های آب و انرژی در فرآیند برنامه‌ریزی شهری خاطرنشان کرد: سیاست توسعه شهری باید از ابتدا با سیاست‌های آب و انرژی هماهنگ شود تا توسعه جمعیتی و فیزیکی شهر بدون توجه به ظرفیت زیرساختی و منابع طبیعی انجام نشود.

داده و فناوری باید وارد حکمرانی آب شهری شوند

بوچانی با اشاره به وضعیت داده و فناوری در مدیریت آب گفت: استفاده از داده، فناوری و ابزار‌های نوین مشارکت در مدیریت آب هنوز با ظرفیت مورد نیاز فاصله دارد و مدیریت شهری باید این حوزه را جدی‌تر دنبال کند.

این مدیر شهری با تاکید بر ضرورت ارتقای دانش مدیران شهری افزود: شهرداری‌ها باید درباره مسئله آب آموزش ببینند، ساختار‌های تخصصی ایجاد کنند و مقررات را به نفع مدیریت محلی و مشارکت شهروندان اصلاح کنند.

بوچانی با اشاره به ضرورت تغییر مسیر پژوهش‌های شهری خاطرنشان کرد: پژوهش‌های شهری باید از پژوهش‌های صرفا کلان و نظری به سمت پژوهش‌های کاربردی و سیاست‌پژوهی حرکت کنند تا نتایج پژوهش بتواند در تصمیم‌گیری و مدیریت واقعی شهر مورد استفاده قرار گیرد.

اصلاحات کوچک می‌تواند به تغییرات بزرگ منجر شود

بوچانی با جمع‌بندی بحث خود درباره مدیریت بحران آب شهری گفت: شهر‌های ایران برای عبور از بحران آب نیازمند بازنگری در نقد‌های ساختاری، شناخت دقیق مسئله و طراحی راهکار‌های قابل اجرا در مقیاس‌های مختلف هستند.

این رئیس اسبق مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران با تاکید بر ضرورت اقدامات مرحله‌ای افزود: مدیریت بحران آب باید ابتدا مسئله را به شکل دقیق شناسایی کند، سپس برای کنترل عوامل موثر بر بحران اقدام کند و در مرحله بعد، از طریق اقدامات کوچک‌مقیاس زمینه تغییرات بزرگ‌تر در نظام مدیریت شهری را فراهم کند.

بوچانی با تاکید بر پیوند میان حکمرانی شهری و تاب‌آوری آبی خاطرنشان کرد: آینده شهر‌های ایران به میزان توانایی مدیریت شهری در شناخت ظرفیت سرزمین، اصلاح مقررات، افزایش بهره‌وری، بازچرخانی آب، مشارکت دادن شهروندان و هماهنگ کردن سیاست‌های توسعه شهری با منابع آب وابسته است.