شهر را فقط با جمعیت نسازید | ظرفیت آبی باید وارد معادله توسعه شود

به گزارش اقتصادآنلاین، رابطه میان شهر و آب تنها به تامین یک نیاز اولیه محدود نمی‌شود و آب در شکل‌گیری ساختار شهر، کیفیت زندگی، اقتصاد، هویت اجتماعی و حتی شکل‌گیری فضا‌های شهری نقش داشته است. بسیاری از شهر‌های ایران در طول تاریخ بر اساس ظرفیت‌های آبی سرزمین شکل گرفته‌اند و میان رودخانه، قنات، چشمه و بافت شهری نوعی سازگاری ایجاد کرده‌اند.

در نشست چهارم از سلسله نشست‌های تخصصی شهر و آب با موضوع «زیست‌پذیری شهر و بحران کم‌آبی؛ آب چگونه زیست‌پذیری شهر‌ها را تغییر می‌دهد؟» محمدسعید ایزدی، عضو هیئت علمی دانشگاه و استاد دانشگاه، با بررسی رابطه تاریخی آب و شهر در ایران، بر ضرورت بازتعریف نقش آب در برنامه‌ریزی شهری تاکید کرد. ایزدی در این نشست، آب را نه فقط یک منبع طبیعی، بلکه یکی از عناصر موثر بر زیست‌پذیری، کیفیت زندگی، عدالت اجتماعی، اقتصاد و تاب‌آوری شهر‌ها دانست.

در ادامه حتما بخوانید:

دریاچه ارومیه نفس تازه کرد / حجم آب ۹ برابر سال گذشته شد

وضعیت بحرانی آب در تهران / سدهای پایتخت به نیاز مردم پاسخ می‌دهد؟

شهر‌های ایران بر پایه سازگاری با آب شکل گرفته‌اند

ایزدی با اشاره به شکل‌گیری شهر‌های ایران در جغرافیا‌های متفاوت گفت: شهر‌های ایران در دشت، مناطق کویری، خوزستان و سایر پهنه‌های جغرافیایی، هر کدام متناسب با ظرفیت‌های سرزمینی خود با منابع آب سازگار شده‌اند.

این استاد دانشگاه با اشاره به حضور آب در ساختار تاریخی شهر‌های ایران افزود: آب در مقیاس‌های مختلف شهری، از خانه و محله تا ساختار کلی شهر، بخشی از سازمان فضایی و اجتماعی شهر‌ها بوده است. قنات، رودخانه، چشمه و منابع آب سطحی در بسیاری از شهر‌های ایران فقط برای تامین آب مورد استفاده قرار نمی‌گرفتند، بلکه به شکل‌گیری و توسعه سکونتگاه‌ها نیز کمک می‌کردند.

ایزدی با تاکید بر تفاوت میان نگاه کمی و کیفی به آب خاطرنشان کرد: آب را نمی‌توان فقط بر اساس مقدار و میزان دسترسی به آن بررسی کرد، زیرا آب در زندگی شهری با کیفیت زندگی، آسایش، اقتصاد، هویت و روابط اجتماعی ارتباط مستقیم داشته است.

قنات و رودخانه چگونه به شکل‌گیری شهر کمک کردند؟

ایزدی با اشاره به نقش قنات در شکل‌گیری بسیاری از شهر‌های ایران اظهار کرد: قنات یکی از نمونه‌های تاریخی سازگاری شهر با محدودیت‌های طبیعی بوده است و امکان انتقال آب به نقاط مختلف را فراهم می‌کرد. همین ظرفیت به ایجاد سکونت، آبادانی و توسعه شهر کمک می‌کرد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به نقش آب در خانه‌های ایرانی افزود: حضور آب در خانه‌های تاریخی ایران فقط به وجود یک حوض محدود نمی‌شد و آب بخشی از مفهوم زندگی در فضای مسکونی بود. حوض، جریان آب و عناصر مرتبط با آب در معماری خانه‌های ایرانی، بخشی از کیفیت فضایی و تجربه زندگی شهری را شکل می‌دادند.

ایزدی با اشاره به نقش رودخانه‌ها در توسعه شهر‌ها گفت: رودخانه، چشمه و قنات در دوره‌های مختلف تاریخی می‌توانستند عامل پیدایش، استقرار و گسترش شهر باشند. در برخی شهر‌ها نیز همجواری با یک منبع آبی گسترده، مسیر توسعه شهر را تعیین کرده است.

خرم‌آباد؛ شهری که رودخانه در شکل‌گیری آن نقش دارد

ایزدی با اشاره به نمونه خرم‌آباد گفت: خرم‌آباد یکی از شهر‌هایی است که رابطه میان رودخانه و شکل‌گیری شهر در آن به شکل روشنی دیده می‌شود. ساختار شهر در امتداد رودخانه شکل گرفته و توسعه یافته و رودخانه در بخش‌هایی از بافت شهری همچنان حضور خود را حفظ کرده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به محله مطهری خرم‌آباد افزود: در برخی محله‌های خرم‌آباد، جریان آب همچنان بخشی از تجربه روزمره زندگی شهری است و حضور آب می‌تواند به ایجاد حس حیات در فضای محله کمک کند.

ایزدی با اشاره به تجربه شهر‌هایی مانند خوانسار نیز خاطرنشان کرد: در برخی شهر‌های ایران، خیابان‌ها، درختان، چشمه‌ها و رودخانه‌ها در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند و منابع آبی، بخشی از هویت شهری را ساخته‌اند. چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد که شهر‌های ایران در گذشته ظرفیت‌های آبی خود را در سازمان فضایی شهر به کار می‌گرفتند.

بحران آب فقط نتیجه کمبود منابع نیست

ایزدی با اشاره به تناقض میان ظرفیت تاریخی منابع آب و وضعیت امروز شهر‌ها گفت: در برخی شهرها، منابع آبی متعددی مانند رودخانه، چشمه و قنات وجود داشته است، اما بخشی از این ظرفیت‌ها در فرآیند توسعه شهری از چرخه زندگی شهر خارج شده‌اند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به تجربه شهری که به «شهر هزارچشمه» معروف است افزود: نمی‌توان مسئله آب را فقط با مفهوم کمبود منابع توضیح داد، زیرا در برخی شهر‌ها ظرفیت‌های آبی قابل توجهی وجود داشته، اما مدیریت و استفاده از این منابع در طول زمان تغییر کرده است.

ایزدی با تاکید بر نقش مدیریت شهری در حفظ منابع آب خاطرنشان کرد: تغییر مسیر رودخانه‌ها، پوشاندن یا آسفالت کردن بستر‌های آبی و حذف عناصر طبیعی آب از فضای شهری می‌تواند رابطه تاریخی میان شهر و منابع آب را تضعیف کند.

شوشتر و دزفول؛ استفاده از آب برای ایجاد آسایش شهری

ایزدی با اشاره به نمونه شوشتر و دزفول گفت: رابطه شهر با رودخانه در این مناطق فقط به تامین آب محدود نبوده و ساختار‌های شهری به شکلی شکل گرفته‌اند که از ظرفیت رودخانه برای ایجاد آسایش محیطی نیز استفاده کنند.

این استاد دانشگاه با اشاره به شبکه‌های زیرزمینی شوشتر و دزفول افزود: در این شهرها، کانال‌ها و فضا‌های زیرزمینی با روزنه‌هایی به سطح ارتباط داشته‌اند و جریان هوا در ارتباط با آب و شبکه زیرزمینی می‌توانسته به ایجاد شرایط خنک‌تر در فضا‌های شهری و مسکونی کمک کند.

ایزدی با اشاره به معماری تاریخی شوشتر تاکید کرد: نمونه شوشتر نشان می‌دهد که آب در شهر تاریخی ایران می‌توانسته همزمان نقش زیرساخت، عامل آسایش، عنصر معماری و بخشی از سازمان فضایی شهر را بر عهده داشته باشد.

زاینده‌رود و نقش آب در توسعه اصفهان

ایزدی با اشاره به زاینده‌رود گفت: زاینده‌رود نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه تاریخی اصفهان داشته و رابطه میان رودخانه و ساختار شهری این شهر در دوره‌های مختلف قابل مشاهده است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به دوره صفویه افزود: در دوره صفویه، با وجود فاصله تاریخی اصفهان از رودخانه در برخی دوره‌ها، اقداماتی برای تقویت نقش آب در زندگی شهری انجام شد و مادی‌ها به عنوان بخشی از شبکه توزیع آب، در توسعه و سازماندهی شهر نقش پیدا کردند.

وی با اشاره به تنوع فضا‌های مرتبط با آب در اصفهان خاطرنشان کرد: تجربه تاریخی اصفهان حاکی از آن است که آب می‌تواند در قالب‌های مختلف وارد ساختار شهر شود و در کنار تامین نیاز‌های روزمره، به شکل‌گیری فضا‌های شهری و کیفیت زندگی نیز کمک کند.

آب در شهر یک مفهوم اجتماعی و کیفی است

ایزدی با اشاره به مفهوم آب در زیست شهری تاکید کرد: اهمیت آب را نمی‌توان تنها با میزان مصرف یا مقدار منابع موجود سنجید، زیرا رابطه مردم با منابع آبی در مقیاس محله و شهر، ابعاد اجتماعی و کیفی نیز دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به نمونه‌هایی از شهر‌های همدان، ارومیه و سایر شهر‌های ایران افزود: منابع آبی در بسیاری از شهر‌ها بخشی از رابطه مردم با محیط زندگی بوده‌اند و رودخانه، دره، چشمه و سایر عناصر طبیعی آب در شکل‌گیری هویت و تجربه شهروندان نقش داشته‌اند.

ایزدی با اشاره به تجربه روستا‌ها و شهر‌هایی مانند پلکانی‌های مناطق کوهستانی خاطرنشان کرد: در برخی مناطق، آب حتی با آیین‌ها و مناسبات اجتماعی مردم پیوند خورده و به بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی سکونتگاه تبدیل شده است.

تجربه ۳۴ شهر ایران از نقش رودخانه در بازآفرینی شهری

ایزدی با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره رابطه رودخانه و شهر گفت: در بررسی بیش از ۳۴ شهر ایران، نقش رودخانه در شکل‌گیری و کیفیت فضای شهری مورد مطالعه قرار گرفته و در بخش قابل توجهی از این شهرها، رودخانه یکی از عناصر حیاتی ساختار شهری بوده است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به تجربه برنامه‌های بازآفرینی شهری افزود: در برخی از این شهرها، برنامه‌های بازآفرینی با محوریت رودخانه تدوین شده‌اند و تلاش شده است ظرفیت منابع آبی دوباره وارد برنامه‌ریزی شهری شود.

ایزدی با تاکید بر اهمیت شناخت ظرفیت سرزمین خاطرنشان کرد: شهر زمانی می‌تواند الگوی مناسبی برای توسعه پیدا کند که ظرفیت منابع، محدودیت‌های طبیعی و الگوی دسترسی به آب را به درستی بشناسد و توسعه شهری را متناسب با ظرفیت‌های واقعی سرزمین پیش ببرد.

زیست‌پذیری فقط به اقتصاد شهر محدود نمی‌شود

ایزدی با ورود به مفهوم زیست‌پذیری شهری گفت: زیست‌پذیری مفهومی چندبعدی است و نمی‌توان آن را فقط با یک شاخص اقتصادی یا میزان رشد اقتصادی شهر تعریف کرد.

این استاد دانشگاه با اشاره به ادبیات جهانی زیست‌پذیری افزود: در تعاریف مختلف زیست‌پذیری، موضوعاتی مانند کیفیت زندگی، سلامت، رفاه، رضایت، امنیت، تعاملات اجتماعی، زیرساخت، محیط زیست، پایداری، اقتصاد، عدالت اجتماعی و فرصت‌های نوآوری مورد توجه قرار می‌گیرد.

ایزدی با تاکید بر ارتباط میان آب و ابعاد مختلف زیست‌پذیری اظهار کرد: آب در حوزه زیرساخت، محیط زیست، اقتصاد و جامعه نقش دارد و به همین دلیل نمی‌توان جایگاه آب در زیست‌پذیری شهر را به یک بعد خاص محدود کرد.

آب؛ زیرساخت پنهان زیست‌پذیری شهر

ایزدی با اشاره به نقش آب در زیرساخت شهری خاطرنشان کرد: آب را می‌توان یکی از زیرساخت‌های پنهان زیست‌پذیری دانست، زیرا چرخه آب شهری، شبکه‌های تامین، دسترسی پایدار و خدمات روزمره شهری همگی به مدیریت منابع آب وابسته هستند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به رابطه آب و کیفیت زندگی افزود: کیفیت و دسترسی به آب می‌تواند بر سلامت، آسایش محیط شهری و کیفیت خدمات شهری تاثیر بگذارد و از همین رو، مدیریت آب باید بخشی از سیاست‌های ارتقای کیفیت زندگی شهری باشد.

ایزدی با اشاره به رابطه آب و محیط زیست تاکید کرد: پایداری منابع طبیعی، تاب‌آوری شهری و مدیریت خشکسالی از موضوعاتی هستند که بدون توجه به منابع آب و ظرفیت‌های طبیعی سرزمین نمی‌توان آنها را به شکل کامل بررسی کرد.

عدالت آبی فقط به میزان آب اختصاص داده‌شده محدود نیست

ایزدی با اشاره به مفهوم عدالت آبی گفت: عدالت آبی فقط به معنای برابر بودن مقدار آب برای همه نیست و باید موضوعاتی مانند عدالت در دسترسی، عدالت در کیفیت و عدالت در بهره‌مندی از خدمات مرتبط با آب نیز مورد توجه قرار گیرد.

این استاد دانشگاه با تاکید بر پیوند عدالت آبی و زیست‌پذیری شهری افزود: نحوه توزیع منابع آب و کیفیت دسترسی گروه‌های مختلف اجتماعی به خدمات آبی می‌تواند بر کیفیت زندگی و عدالت اجتماعی در شهر اثر بگذارد.

ایزدی با اشاره به ارتباط آب و اقتصاد شهری نیز خاطرنشان کرد: آب یکی از عوامل پشتیبان فعالیت‌های اقتصادی شهر است و مدیریت پایدار منابع آب می‌تواند بر بهره‌وری، تولید و تاب‌آوری اقتصادی شهر تاثیر داشته باشد.

برنامه‌ریزی شهری باید از نگاه کمی به سمت زیست‌پذیری حرکت کند

ایزدی با نقد رویکرد کمی در برنامه‌ریزی شهری گفت: در چند نسل از طرح‌های جامع شهری، تمرکز زیادی بر جمعیت، سطح توسعه و نیاز‌های کمی شهر وجود داشته است و شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، زیست‌پذیری، امنیت و ایمنی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به نمونه برنامه‌ریزی برای افزایش جمعیت شهر افزود: در یک نگاه صرفا کمی، وقتی پیش‌بینی می‌شود جمعیت شهر در یک دوره مشخص افزایش پیدا کند، سطح جدیدی از زمین برای توسعه شهر در نظر گرفته می‌شود، اما چنین محاسبه‌ای به تنهایی نمی‌تواند ظرفیت آبی، کیفیت زندگی و محدودیت‌های محیطی شهر را مشخص کند.

ایزدی با تاکید بر ضرورت تغییر پارادایم در برنامه‌ریزی شهری خاطرنشان کرد: برنامه‌ریزی برای آینده شهر باید از محاسبات صرفا کمی عبور کند و ظرفیت سرزمین، کیفیت زندگی، امنیت، ایمنی و زیست‌پذیری را نیز وارد فرآیند تصمیم‌گیری کند.

ظرفیت آبی باید وارد تصمیم‌گیری درباره آینده شهر شود

ایزدی با اشاره به ضرورت توجه به ظرفیت آبی شهر‌ها اظهار کرد: یکی از الزامات برنامه‌ریزی آینده شهرها، شناخت ظرفیت آبی و هماهنگ کردن توسعه شهری با توان واقعی منابع آب است.

این استاد دانشگاه با تاکید بر ضرورت افزایش بهره‌وری آب افزود: کاهش مصرف، استفاده مجدد از آب، افزایش بهره‌وری و حرکت به سمت تاب‌آوری آبی باید بخشی از سیاست‌های توسعه شهری باشد.

ایزدی با اشاره به اهمیت یکپارچگی در حکمرانی آب خاطرنشان کرد: مدیریت آب، زمین و توسعه شهری باید در ارتباط با یکدیگر انجام شود و تصمیم‌گیری درباره آینده شهر نباید میان سیاست‌های مدیریت زمین و سیاست‌های منابع آب فاصله ایجاد کند.

تصمیم‌گیری شهری باید بر پایه داده و شاخص باشد

ایزدی با اشاره به ضرورت اصلاح نظام تصمیم‌گیری شهری گفت: برنامه‌ریزی برای آینده شهر‌ها نیازمند تصمیم‌گیری مبتنی بر داده و شاخص است و نمی‌توان توسعه شهری را فقط بر اساس برآورد‌های جمعیتی و محاسبات کمی پیش برد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به ارتباط داده و ظرفیت سرزمین افزود: شناخت دقیق منابع، ظرفیت‌های آبی و محدودیت‌های طبیعی می‌تواند به شهر‌ها کمک کند تا الگوی توسعه خود را با شرایط واقعی سرزمین هماهنگ کنند.

ایزدی با جمع‌بندی بحث خود درباره رابطه شهر و آب تاکید کرد: عبور از وضعیت فعلی و حرکت به سمت شهر‌های زیست‌پذیر نیازمند بازخوانی تجربه تاریخی شهر‌های ایران، شناخت همزیستی گذشته شهر و آب، توجه به ظرفیت سرزمین، مدیریت پایدار منابع و اصلاح الگوی توسعه شهری است.

این استاد دانشگاه با تاکید بر ضرورت پیوند میان تجربه تاریخی و برنامه‌ریزی آینده خاطرنشان کرد: تجربه شهر‌های تاریخی ایران نشان می‌دهد که شهر و آب می‌توانستند در کنار یکدیگر سازگاری ایجاد کنند و برنامه‌ریزی امروز نیز باید از این تجربه برای رسیدن به الگوی مناسب‌تری از توسعه و زیست‌پذیری شهری استفاده کند.