رمزگشایی از تصمیم بزرگ ترامپ درباره ایران | راه توافق یا مقدمه حمله؟

گروه سیاسی: در میانه افزایش دوباره تنش میان ایران و آمریکا، دونالد ترامپ از «تصمیمی بزرگ» درباره ایران سخن می‌گوید. در حالی که در یک سو، مقام‌های قطری از تلاش برای ازسرگیری مذاکرات و دریافت نشانه‌هایی از تمایل واشنگتن به توافق سخن می‌گویند و در سوی دیگر، تهران از احتمال حمله جدید هشدار می‌دهد و هم‌زمان آرایش نظامی آمریکا در منطقه تشدید شده است. 

آیا «اتفاق بزرگ» مورد اشاره ترامپ می‌تواند توافقی جدید باشد یا اینکه رئیس‌جمهور آمریکا در حال آماده‌سازی افکار عمومی برای یک مرحله جدیدی از حمله و جنگ علیه ایران است؟ آیا سران کشورها عربی چراغ سبز را به ترامپ برای حمله دوباره به ایران نشان دادند؟

از هشدار برای توافق تا تهدید به حمله

ترامپ در روز‌های اخیر بار دیگر از گزینه‌های مختلف درباره ایران سخن گفته است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، او در گفت‌و‌گو با فاکس‌نیوز گفته است که در حال بررسی چند گزینه است. از فشار اقتصادی و توافق گرفته تا اقدام نظامی بسیار گسترده و حتی مدعی شده گزینه «محو ایران» هم روی میز اوست. او همچنین گفته است که ممکن است «به‌زودی اتفاق بزرگی» درباره ایران رخ دهد.

دونالد ترامپ به سیگنال‌های متناقض مشهور است. او در پرونده ایران بار‌ها از تهدید نظامی برای افزایش فشار مذاکره استفاده کرده و در مقاطع مختلف، هم‌زمان از امکان توافق سخن گفته است، اما دستور حمله نظامی داده است. با این حال، تفاوت وضعیت کنونی با دوره‌های پیشین در این است که این تهدید‌ها در شرایطی مطرح می‌شوند که جنگ ایران و آمریکا ماه‌هاست ادامه دارد و در هفته‌های اخیر نیز درگیری بر سر تنگه هرمز تشدید شده است.

بنابراین، مشکل اصلی در تفسیر سخنان ترامپ این است که تهدید و مذاکره در راهبرد او لزوماً دو مسیر متضاد نیستند. ممکن است واشنگتن از تهدید حمله برای بالا بردن هزینه نپذیرفتن توافق استفاده کند و هم‌زمان کانال دیپلماتیک را باز نگه دارد.

نشانه‌های مذاکره در بن‌بست

در همین شرایط، سخنگوی وزارت خارجه قطر اعلام کرده است که دوحه حدود دو هفته است دیدگاه‌ها و پیشنهاد‌های مختلف درباره ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا را میان دو طرف منتقل می‌کند. ماجد الانصاری همچنین گفته است که قطر از مقام‌های آمریکایی تأیید‌هایی دریافت کرده مبنی بر اینکه واشنگتن خواهان دستیابی به توافق است.

گفته شده عباس عراقچی در جریان سفر به آمریکا نیز در قطر توقف کوتاهی داشته است.

این تحولات با گزارش‌های اخیر درباره ادامه تماس‌های غیرمستقیم ایران و آمریکا نیز همخوان است. قطر و پاکستان همچنان در نقش میانجی فعال هستند و تهران نیز شروطی را برای بازگشت به مذاکرات از طریق میانجی قطری به واشنگتن منتقل کرده است. حتی برخی ابخار غیررسمی از پرواز یک هواپیما از ایران به قطر حکایت دارد که می‌تواند حامل مقامی ایران برای انتقال پیام باشد.

محسن رضایی نیز اخیرا برای بازگشت به مسیر مذاکره، از پایان جنگ در همه جبهه‌ها، رفع محاصره دریایی و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده سخن گفته است. مقام‌های جمهوری اسلامی پیش‌تر نیز گفتند که تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنمی‌گردد. اما برخی گزارش‌ها مدعی شدند که ایران در پیشنهاد جدید به آمریکا مدیریت مشترک تنگه هرمز با عمان را مطرح کرده است. در مقابل، واشنگتن همچنان از فشار اقتصادی و دریایی به‌عنوان اهرم وادار کردن تهران به پذیرش شروط خود استفاده می‌کند و ترامپ مدعی است توافقی که از نظر او «کامل» نباشد را نمی‌پذیرد.

با این همه ترامپ برای دیدار با پزشکیان اعلام آمادگی کرده و اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل اهمیت زیادی در جریان تحولات میان ایران و آمریکا خواهد داشت.

مذاکره زیر سایه جنگ

در سوی دیگر ماجرا، نشانه‌های حمله نظامی نیز همچنان پررنگ است. قرارگاه خاتم الانبیاء که وظیفه مدیریت جنگ را به عهده دارد اعلام کرده که اطلاعاتی درباره آماده‌شدن آمریکا برای ازسرگیری حملات در اختیار دارد و به آمریکا و کشور‌های منطقه درباره پیامد‌های حمله احتمالی هشدار داده است. پیش از این گزارش‌هایی از مشورت ترامپ با سران کشور‌های عربی درباره ایران منتشر شده بود که رییس‌جمهور آمریکا آنها را تایید کرد. به همین دلیل ایران این رفتار کشور‌های حاشیه خلیج فارس را دوگانه دانسته و به آنها هشدار داده است. 

پس از آغاز حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و روشن‌شدن پیامدهای جنگ برای کشورهای حاشیه خلیج فارس، سران این کشور‌ها در پی مهار جنگ برآمدند. اما ممکن است که با ادامه وضعیت فرسایشی برخی از این کشورها، به ویژه بحرین و امارات و عربستان خواستار اقدام دوباره آمریکا شده باشند. به ویژه پس از آنکه انصارالله یمن توانست با تسلط بر ساحل غربی یمن کنترل خود بر تنگه راهبردی باب المندب را هم تثبیت کند.

هم‌زمان، آمریکا نیز برای شهروندان خود در چند کشور منطقه درباره احتمال تشدید ناگهانی تنش هشدار داده است. تجربه نیز نشان داده که اصرار ترامپ بر اینکه شرایط مثل هفته‌های گذشته است احتمال تغییر ناگهانی شرایط را بالاتر می‌برد.

از این منظر، حضور هواپیما‌های سوخت‌رسان آمریکایی که در گزارش‌های ایرانی به آن اشاره شده، می‌تواند بخشی از آمادگی عملیاتی باشد؛ اما حتی چنین آمادگی‌ای به معنای قطعی‌شدن حمله نیست. نیرو‌های نظامی ممکن است برای بازدارندگی، افزایش فشار مذاکره یا آمادگی برای سناریو‌های مختلف مستقر شوند. چراکه ترامپ تاکنون بار‌ها حمله دوباره به ایران را در لحظات پایانی لغو کرده است.

 جنگ یا مذاکره؟

در شرایط کنونی، شواهد موجود از یک وضعیت دوگانه حکایت دارد. واشنگتن هم‌زمان در حال حفظ اهرم نظامی و آزمایش امکان توافق است. در تهران نیز وضعیتی مشابه حاکم است. از یک سو شروط خود را از طریق میانجی‌ها منتقل می‌کند و از سوی دیگر برای سناریوی تشدید جنگ آماده می‌شود. چنانچه دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز گفته که ایران برای «جنگ سرنوشت‌ساز» آماده است و از ارسال شروط ایران نیز خبر داده. محمدباقر قالیباف رییس مجلس و هیات مذاکره‌کننده نیز از کسانی که خواستار «جنگ بی‌پایان» هستند انتقاد کرده و گفته که «هم باید جنگید هم مذاکره کرد.»

این وضعیت نشان‌دهنده بن‌بست کنونی است. آمریکا از نظر نظامی و اقتصادی ابزار‌های فشار قابل توجهی در اختیار دارد، اما تجربه ماه‌های گذشته نشان داده که فشار نظامی به‌تنهایی به پذیرش شروط واشنگتن منجر نشده است. از سوی دیگر، ایران نیز در برابر محاصره و فشار اقتصادی با محدودیت‌های جدی روبه‌روست، اما همچنان ابزار‌هایی برای ایجاد هزینه منطقه‌ای و مختل‌کردن بازار انرژی و به تبع آن اقتصاد جهانی در اختیار دارد. همچنین ایران نشان داده که می‌تواند با حملات موشکی و پهپادی مواضع آمریکا و زیرساخت‌های انرژی در منطقه را به شکلی نامتقارن هدف قرار دهد.

در چنین وضعیتی، اگر ترامپ واقعاً قصد استفاده از تهدید نظامی برای گرفتن امتیاز در مذاکره را داشته باشد، احتمالاً طی روز‌های آینده باید نشانه‌های بیشتری از موضع واشنگتن درباره شروط ایران و نیز سطح حضور نظامی آمریکا در منطقه ظاهر شود. به ویژه حضور عراقچی در نیویورک نیز می‌تواند برای جلوگیری از وقوع درگیری و ایجاد اجماع منطقه‌ای علیه ایران اثرگذار باشد.

در مقابل، اگر تصمیم به حمله گرفته شده باشد و اعراب نیز چراغ سبز را به این تصمیم نشان داده باشند، خروج از کانال‌های میانجی‌گری و افزایش آشکارتر استقرار نیرو‌ها و هشدار‌های رسمی می‌تواند نشانه‌ای از حرکت ایران و آمریکا به جنگ دوباره باشد.