گزارش سالانه دیتاک از تحولات رفتار کاربران ایرانی منتشر شد

این گزارش بر پایه داده‌های حاصل از رصد و تحلیل میلیون‌ها محتوای کاربران در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام، تلگرام، ایکس، یوتیوب، روبیکا، بله، ایتا و... تهیه شده است. در کنار داده‌های اختصاصی دیتاک، از داده‌ها و گزارش‌های منابع معتبر از جمله NetBlocks و ISPA نیز استفاده گردیده است. بازه زمانی مورد بررسی در این گزارش ۱۵ ماه است که در مجموع ۱۱۶ روز محدودیت یا قطعی اینترنت را شامل می‌شود؛ ۴۸ روز در سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز در بهار ۱۴۰۵.

یکی از مهم‌ترین محورهای این گزارش، بررسی آثار قطعی اینترنت بر رفتار کاربران و فعالیت کسب‌وکارهای دیجیتال است. با شروع جنگ در اسفند ۱۴۰۴، ۸۸ روز قطعی مستمر اینترنت ثبت شده است. بر اساس داده‌های مورد استناد گزارش از NetBlocks، این دوره طولانی‌ترین قطعی مستمر اینترنت در سطح ملی ثبت‌شده برای یک کشور بوده است. همچنین بر اساس برآوردهای وزارت ارتباطات، خسارت اقتصادی ناشی از قطعی اینترنت از حدود ۵۰۰ میلیارد تومان در روز در بخش اقتصاد دیجیتال تا ۵ تریلیون تومان در روز در کل اقتصاد برآورد شده است.

در چنین شرایطی، الگوی حضور کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی نیز دستخوش تغییر شده است. میانگین تعداد حساب‌های فعال شبکه‌های اجتماعی به ازای هر کاربر ایرانی در بهار ۱۴۰۵ به سه حساب رسیده که نسبت به سال ۱۴۰۳ تقریباً دو برابر شده است. این داده‌ها از افزایش حضور چندسکویی کاربران و استفاده همزمان از بسترهای مختلف ارتباطی حکایت دارد.

تغییر رفتار کاربران در حوزه کسب‌وکارهای آنلاین نیز قابل مشاهده است. مطابق یافته‌های گزارش، ۵۹ درصد از فروشگاه‌های اینستاگرامی تا پایان دوره بررسی، پس از بازگشت اینترنت فعالیت خود را از سر گرفته‌اند. همچنین بخشی از این کسب‌وکارها پس از رفع محدودیت‌ها، آدرس حضور خود در پلتفرم‌های داخلی را نیز در اختیار مخاطبان قرار داده‌اند؛ اقدامی که نشان‌دهنده تلاش کسب‌وکارها برای ایجاد مسیرهای جایگزین ارتباط و فروش در شرایط ناپایدار ارتباطی است.

از سوی دیگر، بازار بازاریابی و کمپین‌های تبلیغاتی نیز تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته است. داده‌های گزارش از کاهش حدود ۴۰ درصدی بازار کمپین‌های بازاریابی حکایت دارد. در عین حال، رفتار کاربران در مواجهه با رویدادهای پرمخاطب نشان داده است که در دوره‌های افت توجه عمومی، موضوعات و رویدادهای فراگیر می‌توانند بخش قابل توجهی از توجه کاربران را به خود اختصاص دهند؛ به‌عنوان نمونه، میزان توجه به محتوای مرتبط با جام جهانی پس از افت بازار، بیش از سه برابر افزایش داشته است.

در بخش دیگری از گزارش، وضعیت افکار عمومی نسبت به برندهای بانکی مورد بررسی قرار گرفته است. تحلیل داده‌های مربوط به پنج بانک ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد، میانگین امتیاز خالص احساسات (NSS) منفی ۵۱ را نشان می‌دهد. این داده‌ها تصویری از فضای گفت‌وگوی کاربران درباره برندهای بانکی در شبکه‌های اجتماعی ارائه می‌کند و اهمیت پایش مستمر افکار عمومی در فضای دیجیتال را برجسته می‌سازد.

تأکید بر ضرورت تصمیم‌گیری مبتنی بر داده در شرایط بحرانی

امیرحسین عسگری، مدیرعامل دیتاک، درباره هدف از تهیه و انتشار این گزارش گفت:« یکی از دلایل اصلی ما برای تهیه و انتشار این گزارش،یادآوری یک اصل مهم به اکوسیستم است: اینکه اتفاقاً در شرایط بحرانی، نیاز ما به تصمیم‌گیری مبتنی بر داده بیشتر می‌شود، نه کمتر. وقتی منابع محدودتر می‌شوند و شرایط پیچیده‌تر می‌شود، تصمیم‌گیری بر اساس حدس، تجربه شخصی یا برداشت‌های پراکنده می‌تواند هزینه بسیار بیشتری به کسب‌وکارها و کل اکوسیستم تحمیل کند. در چنین شرایطی، داده می‌تواند یک زبان مشترک میان بازیگران مختلف ایجاد کند؛ زبانی که کمک می‌کند همه تصویر شفاف‌تر و نزدیک‌تری از واقعیت داشته باشند.

حتی بازیگرانی که در ظاهر منافع متفاوت یا بعضاً متضادی دارند، اگر بر سر یک تصویر مشترک از واقعیت به توافق برسند، می‌توانند تصمیم‌هایی بگیرند که هم برای خودشان و هم برای کل اکوسیستم نتیجه بهتری داشته باشد. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌هایی که اقتصاد دیجیتال ایران امروز به آن نیاز دارد، همین زیرساخت داده و امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات قابل اتکاست.

تهیه چنین گزارش‌هایی البته کار ساده‌ای نیست. با اینکه در دیتاک به‌صورت مستمر با داده‌های فضای آنلاین کار می‌کنیم، استخراج، پالایش و تحلیل داده‌ای که بتوان با اطمینان درباره آن صحبت کرد، زمان و منابع قابل توجهی می‌خواهد.

با این حال، ما خودمان را نسبت به انتشار این نوع داده‌ها متعهد می‌دانیم. در سال‌های گذشته هم تلاش کرده‌ایم این مسیر را به شکل مستمر ادامه دهیم؛ چون معتقدیم دیتاک تنها صاحب یک بخش از پازل است. ما می‌توانیم تصویری از فضای آنلاین و رفتار و واکنش کاربران ارائه کنیم، اما برای رسیدن به تصویر کامل‌تر، این داده باید در کنار داده‌های سایر شرکت‌ها، پلتفرم‌ها، نهادهای صنفی و پژوهشی قرار بگیرد.

اگراین قطعات کنار یکدیگر قرار بگیرند، به‌جای اینکه هر بازیگر بر اساس بخشی از واقعیت تصمیم بگیرد، می‌توانیم به یک فهم مشترک‌تر از وضعیت برسیم و کیفیت تصمیم‌گیری در کل اکوسیستم را افزایش دهیم.»

تصویری روشن از سخت‌ترین سالِ دیجیتالِ ایران

سایه کارگری، تحلیل‌گر و مهندس داده در این خصوص می‌افزاید:« این گزارش از دل میلیاردها محتوای عمومی منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های آنلاین بیرون کشیده شده است؛ یعنی صدای واقعی خودِ مردم و بازار. هر جا که به داده‌های تکمیلی نیاز داشتیم، سراغ منابع معتبر دیگر رفتیم: آمار رسمی نهادهای کشور، مراجع بین‌المللی پایش اینترنت، و نظرسنجی‌های مراکز معتبر افکارسنجی. در بسیاری از بخش‌ها نیز برای اطمینان بیشتر، یک شاخص را از چند مسیر مستقل محاسبه کردیم تا با ضریب اطمینان بالاتری آمار و بینش‌های داده‌محور را در گزارش ارائه کنیم. ما به ارائه‌ی خروجی بسنده نکردیم؛ سند کامل روش‌شناسی این پژوهش نیز در کنار گزارش منتشر شده تا همه‌ی پژوهشگران، مدیران و فعالان بازار بتوانند پشتوانه‌ی علمیِ اعداد و ارقام را بررسی کنند.

همچنین حامد حمزه‌پور، مدیرمحصول دیتاک درباره گزارش گفت: آنچه این گزارش دیتاک ارائه می‌دهد، تصویری از فضای عمومی آنلاین ایران در یک بازه‌ی پانزده‌ماهه است؛ تصویری که از داده‌ی واقعی رفتار کاربران ساخته شده، اما مانند هر تصویر دیگری، از یک زاویه‌ی مشخص گرفته شده است. شناختن آن زاویه، شرط استفاده‌ی درست از تصویر است. اگر هنگام مطالعه‌ی گزارش، نکته، تحلیل یا پرسشی ذهن شما را درگیر کرد، حتماً آن را با ما و دیگر فعالان این حوزه در میان بگذارید؛ لازم نیست جایی ما را منشن کنید؛ سرویس سوشال لیسنینگ و پایشِ هوشمندِ دیتاک خودش صدای شما را می‌شنود!»

نظر کارشناسان و فعال حوزه

در ادامه این گزارش، دیدگاه و تحلیل تعدادی از کارشناسان و فعالان حوزه‌های اقتصاد دیجیتال، فناوری، بازاریابی و ارتباطات نیز درباره مهم‌ترین یافته‌های گزارش ارائه خواهد شد. این دیدگاه‌ها می‌تواند به درک دقیق‌تر پیامدهای تغییر رفتار کاربران و اثر قطعی اینترنت بر کسب‌وکارها و اکوسیستم دیجیتال ایران کمک کند.

امیرعباس تقی پور؛ مدیرمسئول ماهنامه ارتباطات

«گزارش «سال بقا» در جمع‌آوری و تحلیل حجم وسیعی از داده‌ها در شرایط دشوار اخیر واقعاً ستودنی و شایسته خداقوت صمیمانه است. از منظر ارتباطات نیز این گزارش، اثری کم‌نظیر و بسیار ارزشمند است.  البته در بخش‌هایی مانند ارزیابی احساسات برندهای بانکی ملاحظاتی وجود دارد که می‌تواند در نسخه‌های آتی بهبود یابد؛ اما این موارد هرگز از غنای کار کم نمی‌کند.  انتشار این گزارش از نظر بنده بسیار ارزشمند و به موقع است.»

امیرحسین صدقی؛ مدیر ارتباطات میلی

«بحران اعتماد معمولا با پایان بحران رسانه‌ای یا عملیاتی تمام نمی‌شود. ممکن است حجم اخبار منفی کاهش پیدا کند یا سرویس به شرایط عادی برگردد، اما سوال اصلی کاربر همچنان باقی بماند: «اگر دوباره اتفاقی بیفتد، می‌توانم روی این برند حساب کنم؟ برای همین اعتماد را نمی‌شود فقط با میزان منشن یا احساسات شبکه‌های اجتماعی سنجید. اثر واقعی بحران را باید در رفتار کاربر دید؛ اینکه آیا دوباره خرید می‌کند، دارایی وارد پلتفرم می‌کند، تجربه موفق دارد و این تعامل را تکرار می‌کند یا نه. خود این گزارش هم بر اهمیت رصد رفتارهایی مثل خرید، برداشت، تحویل و تماس با پشتیبانی در کنار داده‌های رسانه‌ای تأکید دارد. از نظر من اعتماد حاصل فاصله کم میان آنچه برند می‌گوید، آنچه واقعاً انجام می‌دهد و آنچه کاربر تجربه می‌کند است. روابط عمومی می‌تواند ابهام را کم کند و واقعیت را شفاف توضیح دهد، اما بازسازی اعتماد زمانی اتفاق می‌افتد که تجربه واقعی کاربر هم حرف برند را تأیید کند.»

دریافت گزارش کامل

گزارش سالانه دیتاک با هدف ارائه تصویری مبتنی بر داده از رفتار کاربران و تحولات فضای دیجیتال ایران تهیه شده و می‌تواند مورد استفاده مدیران و فعالان کسب‌وکار، متخصصان بازاریابی و ارتباطات، پژوهشگران و فعالان اکوسیستم استارتاپی و اقتصاد دیجیتال قرار گیرد.

نسخه کامل گزارش سالانه دیتاک ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ از طریق لینک قابل دریافت است.